Çorum'un Kentsel Gelişimi (1950-1980): İmar, Elektrik, Su, Otobüs ve Belediye Hizmetleri
Çorum Tarihi kitabının İlhan Tekeli imzalı bölümüne göre, Çorum kentinin nüfusu 1950’de 22.800 iken 1980’de 76.800’e yükselmiş; bu hızlı büyüme kentin yerleşme dokusunu, alt yapısını ve belediye hizmetlerini otuz yılda kökten değiştirmiştir (Çorum Tarihi, s. 309).
Karayolu ve Ulaşımdaki Atılım
İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye’nin ulaşım politikasının demiryolundan karayoluna kayması Çorum için önemli bir fırsat oldu. 1955’te tamamlanan, il içindeki uzunluğu 116 km olan Çorum-Çerikli-Ankara yolu, kentin temel ulaşım ekseni hâline geldi ve Çorum’u büyük ölçüde Samsun’a bağımlı bir kent olmaktan çıkararak İç Anadolu ve Ankara ile ilişkilerini yoğunlaştırdı (Çorum Tarihi, s. 280). 1967’de ilde 571 km devlet yolu, 420 km il yolu ve 660 km köy yolu bulunuyordu (Çorum Tarihi, s. 280).
Şehirlerarası otobüs işletmeciliği de bu dönemde kurumsallaştı: 1952’de Celal Güçlü ve Atıf Seydim firmaları Ankara-Amasya hatlarında çalışıyordu; 1954’te Fazlı Baykara, Lütfi Çerikli, Fuat Kuşçu ve Ferhat Akpınar bir araya gelerek Güven yazıhanesini kurdu. Dağınık otobüs yazıhanelerini düzene sokan belediye garajı 1960’ta işletmeye girdi; aynı yıl İsmail Ülgen ve arkadaşları Çorum Seyahat Şirketi’ni kurdu — şirket 1974’te ikiye ayrılınca Ankara’da Hattuşaş Şirketi doğdu. 1976’da Alacalı girişimciler Koparan Firması’nı kurdu. 1981’de bu üç firmanın otobüs sayısı Çorum Seyahat 12, Hattuşaş 12, Koparan 25’ti ve Çorum-Ankara hattında günde toplam 30 sefer, 1.200 kişilik kapasite sunuluyordu (Çorum Tarihi, s. 282). Haberleşmede de Çorum PTT’nin 9 merkezi, 17 şubesi ve 110 acentesi vardı; 1980’de kentte 600 telefon abonesi, 7.884 kişilik bekleme listesi bulunuyor, Çorum Ocak 1981’de 4691 kod numarasıyla şehirlerarası otomatik telefon sistemine bağlanıyordu (Çorum Tarihi, s. 283-284).
İmar Planları ve Kentin Büyümesi
Kentin ilk modern imar planı 1950’de İller Bankası’nca Pertev Taner’e hazırlatılmış, kentin büyümesiyle yetersiz kalınca 1962’de -1990 için 74.000 nüfus öngören- yeni bir nazım plan onanmış, 1968’de de tatbikat planları yürürlüğe girmiştir; ancak bu plan belediyece tam benimsenmemiştir (Çorum Tarihi, s. 310-312). 1976-77’de Y. Mimarlar Fahri Yetman ve Behçet Baykurt ekibinin hazırladığı yeni nazım plan, 2.350 hektarlık alanda 1995 için 160.000 nüfus öngörmüş; 675 hektar konut, 342 hektar sanayi ve küçük sanatlar, 176 hektar fuar-eğlence alanı ayırmıştır (Çorum Tarihi, s. 312-313).
Kentin fiziksel gelişiminde en büyük atılım, mimarlar Altuğ ve Behruz Çinici’nin hazırladığı ve 13 Ocak 1973’te onanan Binevler Toplu Konut projesidir: kent merkezinden 5 km uzaklıkta, 135 hektarlık alanda 3.000 konut ve 15.000 kişilik yeni bir kent parçası kurulması hedeflenmiştir. İlk 461 kooperatif üyesiyle yapılan ankete göre üyelerin %27,5’i esnaf-sanatkâr, %20,8’i memur-subay, %17,4’ü işçiydi (Çorum Tarihi, s. 313-315). Bunun yanında kentin güneyinde art arda dört “gecekondu önleme bölgesi” planlanmış; 1971’de onanan birincisi Gülabibey Mahallesi’nde 470 konutluk, 1975’te onanan üçüncüsü 35 hektarda 1.500 nüfuslu, 1977’de onanan dördüncüsü kentin kuzeyinde 25 hektarlık alanlarda uygulanmıştır (Çorum Tarihi, s. 312-316). Aynı dönemde Bahçelievler Mahallesi, 1948’de kurucuları arasında dönemin Belediye Başkanı Baha Çorbacıoğlu’nun da yer aldığı Bahçelievler Kooperatifi eliyle gelişmeye başlamıştır (Çorum Tarihi, s. 313-314). 1976’da özel idare, belediye ve Ticaret ve Sanayi Odası’nın birlikte başlattığı Çorum Organize Sanayi Bölgesi girişimi de bu imar hareketinin bir parçasıdır (Çorum Tarihi, s. 316).
Elektrik, Su ve Kanalizasyon
1923’te Anadolu’nun ilk elektrik üreten belediyelerinden biri olan Çorum’da abone sayısı 1950’de 2.034’ten 1981’de 24.936’ya yükselmiştir. Elektrik arzı üç aşamadan geçmiştir: önce yalnızca belediyenin dizel jeneratörleriyle, 1958’den sonra çimento fabrikasından ucuz enerji satın alınarak, 1969’da ise Çorum’un enterkonnekte (TEK) sisteme bağlanmasıyla (Çorum Tarihi, s. 317-318).
Kent içi su şebekesinde abone sayısı 1950’de 682’den 1981’de 10.754’e çıkmıştır. Mürsel suyunun yanına zamanla Sıklık (1950), Melikgazi (1960), İller Bankası eliyle getirilen Kavacık ve Serpin (1965-68) kaynakları eklenmiş; 1974-78’de inşa edilen Çomar Barajı ile DSİ yapımı Seydim Göleti kente su vermeye başlamıştır. Şebeke uzunluğu 1950’de 7,7 km iken 1980’de 185 km’ye ulaşmış, 1978’de de bir arıtma tesisi devreye girmiştir (Çorum Tarihi, s. 318). Planlı kanalizasyon çalışmaları ise ancak 1973’te İller Bankası eliyle başlayabilmiş; 1981’de kentte 284 km’lik bir kanalizasyon şebekesi kurulmuş, bu iş için Çorum’da ayrı bir beton boru üretim tesisi kurulmuştur (Çorum Tarihi, s. 319).
Kent İçi Otobüs ve Diğer Belediye Hizmetleri
Çorum’da kent içi toplu taşımanın düzenli bir yapıya kavuşması 3 Mayıs 1964’te kurulan kent içi otobüs işletmesiyle olmuştur: başlangıçta 14 otobüs 3 hatta çalışmış, yaz aylarında bağlara servis de vermiştir. 1980’de Binevler hattının eklenmesiyle hat sayısı 8’e, günlük yolcu sayısı 13.000’e yükselmiş; 1981’den itibaren belediye, Samsun, Alaca ve Cemilbey yolları üzerindeki 17-27 km uzaklıktaki köylere de otobüs işletmeye başlamıştır. Filo 1966’da alınan 8 Fiat, 1980’de alınan 4 Mercedes ile güçlendirilmiş; belediye otobüsleri başlangıçtan beri biletçisiz işletilmiştir (Çorum Tarihi, s. 319).
Diğer belediye hizmetleri de benzer bir büyüme gösterdi: itfaiye teşkilatı 1950’deki 3 arazöz-9 personelden 1980’de 23 araç (6 arazöz, 1 otomatik merdiven dahil) ve 47 personele; çöp toplama 1959-60’tan sonra atlı arabalardan motorlu araçlara geçerek 1980’de 211 personel ve günde ortalama 609 ton çöple hizmet verir hâle geldi. 1971’de Et ve Balık Kurumu katkısıyla açılan yeni mezbaha ve soğuk hava tesisi yılda 80.000 hayvan kesim, günde 10 ton buz üretim kapasitesine sahipti. Belediyenin 1 şef ve 17 müzisyenden oluşan bandosu, Vali ve Belediye Başkanı Celâlettin Ünseli döneminde, 1961’de kuruldu. Kitaba göre Çorum Belediyesi, 1980’den itibaren Türkiye’de ilk kez kendi olanaklarıyla karayollarından ihale alarak asfalt kaplama yapan belediye olmuştur (Çorum Tarihi, s. 319-320).
Bu otuz yıllık alt yapı hamlesi, bugünkü Çorum’un kent formunun temelini oluşturur. Dönemin ekonomik dönüşümü için Çorum’da Sanayinin Doğuşu (1950-1980) sayfamıza bakılabilir.
Kaynaklar
- İlhan Tekeli, “1950-1980 Döneminde Kentin Faaliyetlerindeki Gelişmeler”, Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020, s. 277-283, 309-320. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf