İsmet Eker
Abdullah İsmet Eker (1877, Çorum – 4 Ekim 1962), Osmanlı Meclis-i Mebûsanı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde uzun yıllar Çorum’u temsil eden bir siyaset ve devlet adamıdır. Eker, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilan edildiği TBMM oturumunu meclis başkanvekili sıfatıyla yönetmiş, oylama sonucunu kürsüden Genel Kurul’a açıklamıştır.
Kimdir?
Çorum medresesi ve idadisinde eğitim gören İsmet Eker, Defter-i Hakani Kalemi kâtipliği, başkâtipliği ve Çorum Evkaf müdürlüğü gibi görevlerde bulunmuştur. Gençlik yıllarında İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne katılmış, Çorum mutemedi olarak çalışmıştır. 1914’te Osmanlı Meclis-i Mebûsanı’na (5. dönem) Çorum mebusu seçilmiş, 1919’da (6. dönem) yeniden seçilmiştir. İstanbul’un işgali üzerine 1920’de Malta’ya sürülen mebuslar kafilesinden kaçarak Samsun üzerinden Çorum’a dönmüş, Milli Mücadele’ye katılmıştır; bu süreçte Alaca ve Yozgat isyanlarına karşı milis kuvvetleriyle Çorum’un savunulmasında yer almış, bir ara “Bolşevik propagandası yaptığı” gerekçesiyle tutuklanıp Ankara’ya gönderilmiş, sonra serbest bırakılmıştır.
23 Nisan 1920’de kurulan I. TBMM’den itibaren VIII. döneme kadar (1950’ye kadar) kesintisiz sekiz dönem Çorum milletvekilliği yapmıştır. Bu süre boyunca Ziraat Bankası yönetim kurulu üyeliği, çeşitli dönemlerde Maliye, Bütçe ve Rüsumat ve İnhisar encümenleri başkanlıkları gibi görevler de üstlenmiştir.
Meclis Başkanvekilliği ve 29 Ekim 1923
İsmet Eker, II. dönemde (1923-1927) Divanı Riyaset ikinci reis vekilliği, III. dönemde ise reis vekilliği görevlerinde bulunmuştur. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin resmî albümü ve TBMM’nin kendi tutanak kayıtlarına dayanan akademik yayınlar (Atatürk Araştırma Merkezi’nin Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi’nde yayımlanan bir makale ile bir dergipark makalesi dahil), 29 Ekim 1923 akşamı Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda değişiklik yapan ve devletin yönetim şeklini Cumhuriyet olarak belirleyen kanun teklifinin oylamaya sunulduğu ve Mustafa Kemal’in ilk cumhurbaşkanı seçildiği oturumda, kürsüde bulunan “İkinci Reis Vekili Başkan İsmet Bey (Eker)” olduğunu; kanunun kabul edildiğini ve seçim sonucunu Genel Kurul’a bizzat onun açıkladığını belirtir.
Bu bilgi birincil kaynakla da doğrulanır. TBMM Zabıt Ceridesi’nin 29 Teşrinievvel 1339 (29 Ekim 1923) tarihli Kırk Üçüncü İçtima tutanağında oturumun başlığı “REİS — İkinci Reisvekili İsmet Beyefendi” kaydıyla açılır; Reis, saat 6.00’da “Efendim celseyi açıyorum” sözleriyle oturumu başlatır. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu değişikliğinin kabulünün ardından yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminin sonucunu da aynı Reis duyurur: “Türkiye Cumhuriyeti için yapılan intihapta reye iştirak eden âzanın adedi 158’dir. Yüz elli sekiz âza müttefikan Ankara Mebusu Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerini Cumhuriyet Riyasetine intihabetmişlerdir.” Mustafa Kemal Paşa’nın teşekkür konuşmasından sonra oturumu kapatan da yine odur.
Doğum ve ölüm tarihlerine dair not
Çoğu kaynak (Vikipedi, biyografya.com, Atatürk Ansiklopedisi, İstanbul Üniversitesi’nde hazırlanan “Çorum Mebusu İsmet Bey’in Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki Faaliyetleri” başlıklı tez) doğum yılını 1877, ölüm tarihini 4 Ekim 1962 olarak verir; tez, doğrudan “1877’de Çorum’da dünyaya gelmiştir” ifadesini kullanır. Bununla birlikte, bizzat TBMM’nin kendi resmî “Birinci Dönem Milletvekili Albümü” yayınında bir iç tutarsızlık bulunmaktadır: İsmet Eker’in biyografi sayfasının başlığında “(d. Çorum 1877, ö. Ankara 1962)” yazarken, hemen altındaki biyografi metni “1876 yılında Çorum’da doğdu” cümlesiyle başlar. Bir mimarlık dergisi makalesinde de doğum yılı 1876 olarak geçer — bu, TBMM Albümü’nün kendi metnindeki rakamla örtüşür. Sonuç olarak doğum yılı çoğunlukla 1877 olarak kabul edilmekle birlikte, TBMM’nin kendi arşiv yayınındaki bu iç çelişki nedeniyle 1876 ihtimali de tamamen dışlanamaz; bu araştırma kapsamında kesin bir sonuca varılamamıştır.
Çorum’daki İzleri
İsmet Eker’in Çorum’daki konağı (İsmet Eker Konağı) restore edilerek ziyarete açılmıştır. Ayrıca kentin dışındaki çiftliği, erken Cumhuriyet döneminde tarımda modernleşme çabalarına örnek olarak akademik yayınlarda (mimarlık tarihi alanında) incelenmiştir. Torunu Türkan Alaybeyoğlu’nun anılarını içeren Konakta Geçen Bir Ömür adlı kitap Çorum Belediyesi tarafından yayımlanmıştır.
Çorum’un Cumhuriyet dönemi tarihi hakkında daha fazla bilgi için Çorum Tarihçesi ve Çorum Hakkında sayfalarına, dönemin diğer önemli isimleri için Tarih ve Şahsiyetler konu sayfasına bakılabilir.
Kaynaklar
- TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, Cilt 3, Kırk Üçüncü İçtima, 29 Teşrinievvel 1339 (birincil kaynak)
- TBMM — Birinci Dönem Milletvekili Albümü 1920-1923 (Abdullah İsmet Bey (Eker) biyografisi, s. 237; başlıkta 1877, metinde 1876)
- İstanbul Üniversitesi — “Çorum Mebusu İsmet Bey’in Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki Faaliyetleri” (yüksek lisans tezi, D.R.C. Eraslan)
- Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı — Atatürk Ansiklopedisi: Abdullah İsmet (Eker) Bey (1877-1962)
- Vikipedi — İsmet Eker
- Biyografya.com — İsmet Eker
- KÜRE Ansiklopedi — Abdullah İsmet (Eker) Bey
- Anadolu Ajansı — Cumhuriyet’in ilan edildiği birleşimde “mebusların” konuşmaları TBMM tutanaklarında (25 Ekim 2023)
- Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi — Cumhuriyetin İlanı (atamdergi.gov.tr, tam metin PDF)
- DergiPark — Türkiye Cumhuriyeti’nin İlânı
- Mimarlık Dergisi — Çorum’da Mebus İsmet Eker Çiftliği (Ö. Tuluk)
- Yayla Haber — Çorum’da Milli Mücadele’nin Öncü İsmi: Abdullah İsmet Eker Kimdir?
- Çorum Belediyesi — Konakta Geçen Bir Ömür (PDF)
Sık sorulan sorular
İsmet Eker kimdir?
Tam adıyla Abdullah İsmet Eker (1877, Çorum – 4 Ekim 1962), Osmanlı Meclis-i Mebûsanı'nda ve TBMM'de sekiz dönem kesintisiz Çorum mebusu/milletvekili olarak görev yapmış bir siyaset adamıdır. II. ve III. dönemde TBMM başkanvekilliği yapmıştır.
Cumhuriyet'in ilan edildiği oturuma kim başkanlık etti?
TBMM tutanaklarına göre 29 Ekim 1923 akşamı yapılan oturumda kürsüde, dönemin ikinci reis vekili İsmet Bey (Eker) bulunuyordu; Teşkilat-ı Esasiye Kanunu değişikliğinin kabulünü ve ardından Mustafa Kemal'in cumhurbaşkanlığına seçilme sonucunu Genel Kurul'a o açıklamıştır.
İsmet Eker'in Çorum'la bağı nedir?
1877'de Çorum'da doğmuş, Çorum medrese ve idadisinde okumuş, Çorum Evkaf müdürlüğü yapmış ve 1914'ten 1950'ye kadar kesintisiz olarak Çorum'u Osmanlı meclisinde ve TBMM'de temsil etmiştir. Çorum'daki konağı ve çiftliği bugün de anılmaktadır.