Osmanlı Döneminde Çorum'da Tarım ve Kentin İaşesi

Osmanlı döneminde Çorum’un çarşı, esnaf ve ev hayatı Osmanlı Çorumu’nda Esnaf, Çarşı ve Evler sayfasında, aynı dönemin nüfus ve idari yapısı ise 15.-17. Yüzyılda Çorum: Nüfus, Yönetim ve Sancak sayfasında ele alınmıştır. Bu sayfa, Çorum Tarihi kitabının Suraiya Faroqhi imzalı bölümünün son kısmına (s. 127-132) dayanarak, büyüyen bir kentin kendini nasıl beslediği sorusuna, yani Çorum’un tarımsal üretimine ve iaşe (besin tedariki) düzenine odaklanır.

Üretim artışı, ama nüfus artışının gerisinde

Kitaba göre 16. yüzyıl Anadolu’sunda tarımsal üretime dair tek sayısal veri kaynağı, vergi (öşür) miktarlarını kaydeden tahrir defterleridir; Çorum bölgesinde öşür bazı yerlerde 1/8, bazı yerlerde 1/5 oranında toplandığından, toplam üretim bu oranlara göre kabaca hesaplanabilir (Çorum Tarihi, s. 128). Huri İslamoğlu-İnan’ın araştırmasına göre 1520-30 ile 1576 arasında Çorum kazasında buğday üretimi yüzde 46, arpa üretimi yüzde 75 artmıştır; Demirli Karahisar ve Katar kazalarında ise buğday üretimi neredeyse sabit kalırken arpa üretimi sırasıyla yüzde 37 ve yüzde 31 oranında büyümüştür. Kitap, buğday artışını kentin büyüyen nüfusuyla, arpa artışını ise Osmanlı merkezi hükümetinin sefer için düzenli arpa talebiyle açıklar (Çorum Tarihi, s. 128-129).

Ancak bu üretim artışı, aynı dönemde Çorum kazasında yüzde 78’e, Demirli Karahisar ve Katar’da ise yüzde 100’ü aşan nüfus artışının gerisinde kalmıştır. Kitap bu farkın bir kısmının, tahrire yeni kaydedilen ama aslında bölgede önceden yaşayan konar-göçerlerden, bir kısmının da bazı tahrirlerin eski öşür rakamlarını olduğu gibi kopyalamasından kaynaklanabileceğini belirtir; yine de kitaba göre kuvvetle muhtemel bir hububat açığının ortaya çıktığı, Çorum muhtesibinin (pazar denetçisi) zaman zaman İstanbul’a hububat göndermek istememesinin bu uzun vadeli açıkla da ilgili olabileceği değerlendirilir (Çorum Tarihi, s. 129).

Meyve, sebze ve bağcılıkla telafi

Yiyecek açığını kapatmak için Çorum köylülerinin daha yoğun (intansif) üretim türlerine yöneldiği görülür: 1520-30 ile 1575 arasında meyve-sebze üretimi Çorum’da yüzde 323, Katar’da yüzde 233, Demirli Karahisar’da ise yüzde 354 artmıştır. Bağcılık Çorum kazasında yüzde 64 gerilerken, Demirli Karahisar’da toplanan bağ vergilerinde yüzde 1300’ü aşan bir artış görülmüştür; ancak bu ürünlerin vergisi ayni değil nakdi toplandığından, köylü sofrasındaki gerçek etkilerini ölçmek mümkün olmamıştır (Çorum Tarihi, s. 129).

Has emini ve mültezimlerin rolü

Kitaba göre Çorum pazarında satılan hububatın büyük bölümü köylülerden değil, vergi gelirlerini toptan toplayan has emini ve mültezim denen görevlilerden gelmekteydi. Tahrir defterleri ve elimizdeki şeriyye sicili bu konuda doğrudan veri vermese de, 16. yüzyıl boyunca köy başına düşen hububat üretiminin azaldığı, buna karşın emin ve mültezimlerin elinde önemli hububat stoklarının biriktiği tahmin edilir — zira Osmanlı merkezi hükümeti bu kişilerden genellikle buğday değil para talep etmiştir. Bu durumda kentin büyüyen buğday talebinden en çok toptan satış yapabilen has emini ve mültezimlerin kâr ettiği, tımarlı sipahilerin bundan sınırlı ölçüde, köylülerin ise ancak en zenginlerinin yararlanabildiği sonucuna varılır (Çorum Tarihi, s. 129-130).

Celali isyanlarının iaşeye etkisi

Kitap, Çorum’un iaşe durumunun Celali isyanları nedeniyle olumsuz etkilendiğini belirtir. Mustafa Akdağ’ın çalışmasına atıfla, Çorum halkının bu yıllarda özellikle sancakbeyi ve adamlarının genel eşkıya teftişlerine karşı çıktığı, hatta asıl beylerbeyi görevde değilken Rum vilayetinin muhafazasından sorumlu Ahmet Paşa’yı kente sokmadıkları aktarılır. Dönemin şeriyye sicilinde ayrıntılarıyla anlatılan eşkıya Canfedaoğlu’nun faaliyetleri de bu istikrarsız ortamın bir parçası olarak değerlendirilir (Çorum Tarihi, s. 130). Buna karşılık kitap, Çorum’un ana ticaret yolları üzerinde (“şahrah”) olmayışının, bu çalkantılı dönemi Amasya (sarayın 1600’lerde çekilmesiyle gerileyen) veya Konya (bedestanının geçici kapanması) gibi kentlere kıyasla daha hafif atlatmasını sağlamış olabileceğini de belirtir (Çorum Tarihi, s. 130).

Sonuç: Çorum’un diğer Anadolu kentleriyle karşılaştırması

Kitap, 16. yüzyıl Çorum’unun gelişim seyrini döneminin genel Orta Anadolu ve hatta Akdeniz dünyası eğilimleriyle (1570-80’e kadar nüfus artışı, ardından duraklama) örtüştürür (Çorum Tarihi, s. 130-131). Çorum’un diğer Anadolu kentleriyle ortak özelliği denizden kopuk olmasıdır; Samsun’a yalnızca 170 km mesafede olmasına rağmen ana ticaret yollarında hâkim bir konumda değildir — bu açıdan İstanbul’a giden ana yollardan sapa kalan Kayseri’ye benzetilir. Buna karşın kitap, 16. yüzyılda “mahalli pazar kasabası” ölçeğindeki Anadolu kentlerinin 10.000-35.000 gibi döneme göre önemli sayılan nüfuslara ulaşabildiğini, Çorum’un yaklaşık 10.000 nüfuslu haliyle bile Bulgaristan’ın büyük kentleri Sofya, Rusçuk, Vidin’den ve hatta Filistin’in merkezi Kudüs’ten daha kalabalık olduğunu vurgular (Çorum Tarihi, s. 131). Bu büyüklüğün nedeni olarak, tarım ürünlerini paraya çevirip merkeze ileten görevlilerin ellerinde biriken kârlar sayesinde düşük dereceli idari merkezlerin çarşılarının canlanması gösterilir; ayrıca İstanbul’un iaşe yükünün büyük ölçüde Rumeli’nin doğusundan karşılanması, Orta Anadolu kentlerine göreli bir rahatlık sağlamış olabilir (Çorum Tarihi, s. 131-132).

Kaynaklar

• Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020, ISBN 978-605-84272-4-2 (2. Bölüm: “Fatih Döneminden Evliya Çelebi Seyahatine Kadar Çorum”, Suraiya Faroqhi), s. 127-132. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf

Sık sorulan sorular

16. yüzyılda Çorum'da tarımsal üretim ne kadar arttı?

Çorum Tarihi kitabının aktardığı tahrir defteri verilerine göre 1520-30 ile 1576 arasında Çorum kazasında buğday üretimi yüzde 46, arpa üretimi yüzde 75 artmış; aynı dönemde meyve-sebze üretimindeki artış yüzde 323'e ulaşmıştır (Çorum Tarihi, s. 128-129).

Çorum kentinin pazarındaki buğdayı çoğunlukla kim satıyordu?

Çorum Tarihi'ne göre pazardaki hububatın büyük bölümü köylülerden değil, vergi gelirlerini toptan toplayan 'has emini' ve 'mültezim' denilen görevlilerden geliyordu; kentin büyüyen buğday talebinden en çok bu kişiler kâr etmiştir (Çorum Tarihi, s. 129-130).