Akşemseddin ve Koyun Baba: Osmancık'ın İki Ermişi
Osmancık ilçesi, Osmanlı’nın erken döneminden iki büyük manevi şahsiyetin adıyla anılır: Fatih Sultan Mehmed’in hocası Akşemseddin ve adını taşıyan köprüsüyle tanınan Koyun Baba. İkisi de ayrı gelenekler ve ayrı dönemlerin parçası olsa da, Osmancık’ın Osmanlı çağındaki manevi coğrafyasını birlikte şekillendirirler.
Akşemseddin ve Çorum Bağı
Akşemseddin (1390-1459), tıp bilgisi ve tasavvufi kişiliğiyle tanınan, İstanbul’un fethinde Fatih Sultan Mehmed’in hem hocası hem manevi rehberi olan bir Osmanlı âlimidir. Akşemseddin Mesçit ve Medresesi makalesinde anlatıldığı gibi, Osmancık’ta bir mescit ve medrese yaptırarak bölgeye hem ibadet hem eğitim hizmeti veren bir merkez kazandırmıştır; yapının günümüze ulaşan tromplu kubbeli dershane bölümü, bu mirasın somut bir izidir.
Akşemseddin’in İskilip’e bağlı Evlik köyü ile de bir bağı aktarılır: İskilip Belediyesi’ne göre Akşemseddin yaşamının bir bölümünü Evlik’te geçirmiş, tıp ve irşad çalışmalarını burada sürdürmüştür. Sitemizde yer alan Evlik Köyü Camisi makalesi ise köydeki camiyi, halk arasındaki rivayetlere göre Akşemseddin’in oğlu tarafından yaptırılmış olarak aktarır — İskilipli Âlimler Müzesi’nde de Akşemseddin’in oğullarından Nurul Hüda’nın anıldığı düşünülürse, baba ile oğlun bölgedeki izlerinin iç içe geçtiği görülür.
Akşemseddin’in tıp alanındaki en çok tekrarlanan (ve en tartışmalı) yönü, “mikrobu keşfettiği” iddiasıdır. Bu iddia popüler kaynaklarda sıkça tekrarlanır ve Maddet-ül Hayat adlı eserinde hastalıkların gözle görülmeyen canlı unsurlarla bulaştığına dair sezgisel gözlemlerde bulunduğu doğrudur. Ancak bilim tarihi araştırmaları bu iddiayı temkinle karşılar: Kastamonu Üniversitesi’nde yayımlanan akademik bir çalışmaya göre, mikrobun keşfi mikroskopun icadına bağlı bir süreçtir ve döneminde mikroskop bulunmadığından Akşemseddin’in modern anlamda bir “mikrop keşfi” yapmış olması mümkün görünmemektedir; yine de eserindeki sezgisel gözlemlerin döneminin tıp anlayışı için dikkate değer olduğu kabul edilir.
Koyun Baba ve Osmancık Bağı
Koyun Baba (ö. 1468), TDV İslâm Ansiklopedisi’nin de kaydettiği üzere, Vilâyetnâmeye göre Horasan’da doğmuş, asıl adı Seyyid Ali olan ve soyu Hz. Ali’nin evladı sekizinci imam Ali er-Rızâ’ya dayandırılan bir Anadolu erenidir. 15. yüzyılda Anadolu’ya gelip çok sayıda yer dolaştıktan sonra Osmancık’a yerleşmiş ve burada vefat etmiştir. Evliya Çelebi, Seyahatnâmesinde Koyun Baba’yı bizzat Hacı Bektaş Veli’nin halifesi olarak tanıtır; bu husus akademik çalışmalarda da (bkz. kaynaklar) ele alınan bir gelenektir.
Osmancık’ta adını taşıyan Koyun Baba Köprüsü, II. Bayezid döneminde 1484-1489 arasında Kızılırmak üzerine inşa edilmiş, Koyun Baba’nın kerametine dair pek çok halk anlatısıyla özdeşleşmiş bir Osmanlı köprüsüdür — köprünün yapım öyküsü ve söylenceleri ilgili makalede ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Köprüden ayrı olarak, Osmancık’ta Koyun Baba’nın türbesi de bulunur ve ilçenin kültür-turizm güzergâhında ayrı bir durak olarak yer alır.
Neden Birlikte Anılırlar?
Akşemseddin ve Koyun Baba, doğrudan bir öğretmen-öğrenci ya da tarikat ilişkisiyle bağlı olduklarına dair bir kayıt bulunmasa da, her ikisi de 15. yüzyıl Osmancık ve İskilip’inin manevi hayatını şekillendiren, birbirine yakın dönemlerde yaşamış iki büyük isimdir. Bölgede düzenlenen “Koyun Baba Sempozyumu” gibi etkinliklerin Akşemseddin ve Elvan Çelebi’yi de aynı çatı altında ele alması, bu üç ismin Çorum’un 15. yüzyıl manevi coğrafyasında birlikte anıldığını gösterir.