Çorum Depremleri ve Doğal Afetler (16.-19. Yüzyıl)
Çorum, hem deprem kuşağında bulunması hem de jeolojik yapısı nedeniyle tarih boyunca sık sık deprem, su baskını ve kıtlık gibi doğal afetlerle karşı karşıya kalmıştır. Çorum Tarihi kitabında Sevgi Aktüre’nin kaleme aldığı bölüme göre bu afetler, kent nüfusunun belirli dönemlerde azalmasına ve bazı mahallelerin terk edilmesine yol açan başlıca etmenlerden biri olarak değerlendiriliyor (Çorum Tarihi, s. 164).
16.-18. Yüzyıl Depremleri
Kitabın aktardığı kayıtlara göre Çorum’da bilinen ilk büyük deprem 1578 yılındadır; bu depremde kentte birçok yapı yıkılmış, yıkılanlar arasında dönemin sancakbeyi Gülabi Bey’in yaptırdığı cami, “tahtel kale” (kale altı) ve çeşitli dükkânlar da bulunmuştur.
- yüzyıl sonu ile 18. yüzyılın ilk yarısında kentte 1692, 1729, 1733, 1734 ve 1758 yıllarında önemli depremler yaşandı. Özellikle 1758 depreminde, sarsıntının yanı sıra ortaya çıkan kıtlık da insanların ve hayvanların ölümüne yol açtı; bu bilgi Yusuf Bin Abdüllatif’in el yazması notlarından aktarılıyor. 1786’da yaşanan bir başka önemli deprem sonucunda ise kentin en eski ve en büyük camisi olan Ulu Cami harap oldu (Çorum Tarihi, s. 164-165).
18. Yüzyıl Sonu ve 19. Yüzyıl Başı
Depremler 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyılın ilk çeyreğinde de sürdü. 1793’teki büyük depremde evler yıkıldı, insanlar ve hayvanlar öldü; 800’den fazla kişi bu depremin ardından başka yerlere göç etti. 1800 tarihli depremde ise kentte 800 ev oturulamaz hâle geldi ve halk bir süre çadırlarda yaşamak zorunda kaldı. Kaynaklara göre 19. yüzyılda Çorum’da meydana gelen son deprem 1824 yılındadır; bu deprem çok uzun sürmüş, kente büyük zarar vermiş ve halk yine zorunlu olarak çadır ve barakalarda kalmıştır (Çorum Tarihi, s. 165).
Kentin Dokusuna Etkisi
Kitaba göre bu doğal afetlerden kent nüfusunun ve mahalle düzeninin etkilenmemesi mümkün değildi; bu nedenle mahalle sayısındaki dalgalanmaların — özellikle 16. yüzyıl sonu ile 17. yüzyıl ortası arasında kentteki mahalle sayısının 64’ten 42’ye düşmesinin — temel etkenlerinden birinin doğal afetler olduğu düşünülebilir (Çorum Tarihi, s. 165). Aynı dönemdeki nüfus, mahalle ve göçmen yerleşimleri hakkında ayrıntılı bilgi için 19. Yüzyılda Çorum: Nüfus, Mahalleler ve Göçmen Yerleşimleri sayfasına bakılabilir. 1786 depreminde harap olan Çorum Ulu Camisi (Murad-ı Rabi Camisi) hakkında daha fazla bilgiye de ilgili sayfadan ulaşılabilir.
Kaynaklar
- Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020 (3. Bölüm: “19. Yüzyılda ve 20. Yüzyıl Başında Çorum”, Sevgi Aktüre), s. 164-165. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf
Sık sorulan sorular
Çorum'da 19. yüzyılda kaydedilen son büyük deprem ne zaman oldu?
Çorum Tarihi kitabına göre kaynaklara yansıyan, 19. yüzyılda kentte meydana gelen son deprem 1824 yılındadır; deprem çok uzun sürmüş, kente büyük zarar vermiş ve halk çadır ve barakalarda kalmak zorunda kalmıştır.