Eskiçağ'da Çorum: Tunç Çağı'ndan Helenistik Döneme
Çorum toprakları, Hattuşaş’ın başkent olduğu Hitit İmparatorluğu’ndan çok önce başlayan katmanlı bir eskiçağ tarihine sahiptir. Çorum Tarihi kitabına göre yöre, Tunç Çağı’ndan Helenistik döneme kadar sırasıyla kent beylikleri, Asur ticaret kolonileri, Hitit, Frig, Pers ve Helenistik dönemde Kapadokya, Pont ve Galat egemenliklerinden geçmiştir (Çorum Tarihi, s. 19, 47). Hititlerin siyasi tarihi Hattuşaş sayfasında ayrıntılı anlatıldığından, burada kitabın yöreye özgü verdiği bilgilere — ön tarih yerleşmeleri, kent beylikleri, ticaret ve yol ağı, Frig/Pers/Helenistik idari yapı — odaklanılmıştır.
Ön tarih: Kalkolitik yerleşmeler
Kitaba göre Çorum ve çevresinde Paleolitik (yontma taş) ve Neolitik (cilalı taş) devirlere ait yerleşmeler konusunda kesin bir sonuca ulaşılamamışsa da, bölgede gerçek anlamda yerleşme Kalkolitik Çağ’ın (İ.Ö. 4000-3000 dolayları) geç evresinde başlamış ve yoğunlaşmıştır. Yörede kazısı yapılan merkezlerin — Büyük Güllücek, Boğazköy, Alacahöyük, Eskiyapar, Kayapınar, Kuşsaray — hemen hepsinde bu döneme ait kap kacak ve bakırdan yapılma malzemeye rastlanmıştır; yalnız Pazarlı’da Kalkolitik’ten sonra uzun bir boşluk olup ikinci yerleşme ancak Frig döneminde görülür (Çorum Tarihi, s. 23). Alaca’nın Büyük Güllücek köyündeki kazılarda ortaya çıkan malzeme, Bulgaristan’ın Karanova kültürü ve Karadeniz kıyısındaki İkiztepe ile benzerlikler taşır; kitap bunu, Balkanlar ile İç Anadolu arasındaki ekonomik ilişkilerin Kalkolitik döneme kadar uzandığının bir göstergesi sayar (Çorum Tarihi, s. 23-24).
Kent beylikleri ve Tunç Çağı
İ.Ö. 3. binde Anadolu’da en az 17 kent beyliğinin varlığı, Boğazköy’de bulunan bir Akatça metinden bilinmektedir; bu beyliklerden bazılarının bugünkü Çorum sınırları içinde yaşadığı arkeolojik kazılarla ortaya konmuştur (Çorum Tarihi, s. 13, 23). Eski Tunç Çağı’nın evrelerinde bu kent devletleri, önce nadir bulunan tunçtan üretilen eşyaların zamanla yaygınlaşmasıyla zenginleşmiştir. Alaca ilçesinin Höyük köyünde 1935’te Remzi Oğuz Arık ve Hamit Zübeyr Koşay’ın ortaya çıkardığı 13 “kral mezarı” — altın kupalar, meteor demirinden hançer, gümüş kakmalı boğa ve geyik figürleri, güneş kursları — Eski Tunç II/III dönemine (İ.Ö. 2500-2000 dolayları) tarihlenir ve bu dönemin ekonomik gücünü gözler önüne serer (Çorum Tarihi, s. 24-25). Alacahöyük’e yakın Eskiyapar’daki kazılarda da, Truva hazinesiyle akraba spiral motifli altın küpeler bulunmuştur (Çorum Tarihi, s. 25).
Asur ticaret kolonileri ve Karum-Hattuş
İkinci binin başlarında Mezopotamyalı tüccarlar, Asur Devleti önderliğinde Anadolu’yla ticaretini geliştirmiş ve Anadolu kentlerinin yanına “Karum” adı verilen pazar şehirleri kurmuştur. Assur’dan 200-250 merkepten oluşan kervanlarla gelen kumaş, esans ve kalay; yörenin deri, simli kurşun, gümüş ve altınıyla takas edilmiştir (Çorum Tarihi, s. 27). Bu tüccarlara ait çivi yazılı belgelerde adı geçen on büyük pazar kentinden biri, bugünkü Boğazköy’de (Hattuşa) bulunan Hattuş-Karum’du; Asur’a bağlı bu karumlar, ticaret ve yol güvenliği karşılığında yerel yöneticilere vergi ödüyordu (Çorum Tarihi, s. 18, 27). Bu ticaret ilişkileri Anadolu’yu kültürel, ekonomik ve siyasi açıdan derinden etkilemiş; İ.Ö. 2000 yıllarında Anadolu yazıyla tanışmıştır (Çorum Tarihi, s. 18).
Frig dönemi
Hitit İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra yöreye egemen olan Friglerin yönetim biçimi hakkında kitapta doğrudan bilgi yoktur; yalnızca Asur kralı Sardun II’nin kendisine karşı birleşmiş beş Muşki (Frig) kralından söz etmesi, Friglerin bir tür konfederasyonla yönetilmiş olabileceğini düşündürür (Çorum Tarihi, s. 16). Çorum ilinde bugüne kadar yapılan kazılarda Frig yerleşmeleri — Pazarlı hariç — hemen hepsi eski Hitit yerleşmeleri üzerinde görülür: Boğazköy, Alacahöyük, Eskiyapar, Demircihöyük, Kalehisar ve Kalınkaya (Çorum Tarihi, s. 38-39). İ.Ö. 7. yüzyılın başında Kimmer istilasıyla Frig gücü kırılsa da Boğazköy’deki Frig yerleşmesi, dönemin arkaik Yunan kentleriyle karşılaştırıldığında bile küçümsenmeyecek büyüklükte bir kent olarak kalmıştır (Çorum Tarihi, s. 39). Alacahöyük ve Pazarlı’da Frig yazıtlarına, Kalehisar’da ise bir Kybele sunağına rastlanmıştır (Çorum Tarihi, s. 39).
Pers dönemi: Kapadokya satraplığı
Med Kralı Keyaksar ile Lidya Kralı Alyattes arasında İ.Ö. 585’te varılan anlaşmayla Kızılırmak sınır kabul edilmiş, Çorum toprakları Med egemenliğine girmiştir; ardından Pers Kralı II. Kyros’un Med krallığını ele geçirmesiyle bölge Pers yönetimine geçmiştir (Çorum Tarihi, s. 40-41). Büyük Darius döneminde imparatorluk 20 (bir başka bölümde 23 olarak da anılır) satraplığa bölünmüş; Çorum toprakları önce Kızılırmak’a kadar uzanan Kapadokya satraplığı ile Frigya satraplığı arasında, Darius II döneminden itibaren ise ikiye ayrılan Kapadokya’nın (Büyük Kapadokya ve Pont Kapadokyası) sınırları içinde kalmıştır (Çorum Tarihi, s. 15-16, 41-42). Persler, soylularına ve din adamlarına özellikle bu bölgede büyük mülkler vererek yöreyi bilinçli biçimde Persleştirmeye çalışmış; Pers dini Ahura Mazda’nın izleri, kitaba göre bazı yörelerde hâlâ ateşe tapma geleneklerinde sezilmektedir (Çorum Tarihi, s. 16, 42).
Helenistik dönem: Kapadokya, Pont ve Galat
İskender’in Pers İmparatorluğu’na son vermesinin ardından Kapadokyalılar önce Pers soylusu Ariarates önderliğinde bağımsızlıklarını ilan etmiş, ardından bu krallık Makedonyalı generallere, sonra yeniden yerli hanedana geçmiştir. Aynı dönemde Cios (Gemlik) kökenli Mitradates Ktistes, Pontus Kapadokyası’nda ayrı bir krallık kurmuş; böylece antik yazarlar bu iki bölgeden Pontus Krallığı ve Kapadokya Krallığı olarak söz etmeye başlamıştır (Çorum Tarihi, s. 42-43). İ.Ö. 278’de Anadolu’ya geçen Galat boylarından Trokmiler, Çorum ve Yozgat yöresine yerleşmiş; başkentleri Tavium (bugünkü Büyük Nefes köyü, Boğazköy’ün yaklaşık 25 km güneydoğusu) olmuştur. Galatlar, tetrark denilen dört sözcü ve halkın seçtiği bir meclisle yönetilen gevşek bir konfederasyon oluşturuyordu; yerli halkın topraklarının üçte birine el koyup üretimden de vergi alıyorlardı (Çorum Tarihi, s. 45-46). Sevim Uluç’un aktardığına göre Mecitözü’ndeki, bugün Avkat olarak anılan yerdeki kalıntılar, coğrafyacı Strabo döneminde önemli bir Galat kenti olan Euchaita ile özdeşleştirilir (Çorum Tarihi, s. 46). İ.Ö. 85’te Pontus Kralı VI. Mitridates’in Romalılara yenilmesinin ardından bölge giderek Roma’ya bağlanmış, Galatya Roma İmparatoru Augustus döneminde bir Roma ili hâline getirilmiştir (Çorum Tarihi, s. 46).
Yol ağı ve ticaret
Pers Kralı I. Darius’un kurduğu posta ve yol şebekesi, çok daha eski dönemlerden beri var olan güzergahları yeniden işler hale getirmiştir. Herodot’un sözünü ettiği, Sardes’ten Mezopotamya’daki Susa’ya uzanan ünlü Kral Yolu, Ankara ve Kızılırmak üzerinden Kapadokya’daki Pteria kentine (kitapta Boğazköy’le özdeşleştirilmesi tartışmalı biçimde önerilir) ve Tavium’a uğruyordu; buradan kuzeye, Pont Kapadokyası’na ayrılan bir kol daha bulunuyordu (Çorum Tarihi, s. 20-21). Kitaba göre bölgenin bir başka önemli ihraç kalemi, boya elde etmek için kullanılan cehri bitkisiydi; Kapadokya’da üretilip Sinop limanından ihraç edildiği için antik kaynaklarda “Sinop boyası” olarak anılırdı. Çorum’da otuz-kırk yıl öncesine (kitabın 2020 baskısına göre) kadar yetiştirilen cehrinin bir batmanı (6 kilosu) zamanında bir altına satılmış, kimyasal boyaların yaygınlaşmasıyla önemini yitirmiştir (Çorum Tarihi, s. 21-22). Yörenin zengin maden yatakları ve tarıma elverişli coğrafyası, tarih boyunca üretim ve ticaretin başlıca dayanağı olmuştur (Çorum Tarihi, s. 11).
Kaynaklar
- Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi (1. Bölüm 1. Kısım: Sevim Uluç); yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020, ISBN 978-605-84272-4-2, s. 9-58. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf