Karadonlu Can Baba Türbesi
Karadonlu Can Baba Türbesi, Oğuzlar ilçe merkezinde bulunan ve Alevi-Bektaşi çevrelerince ziyaret edilen bir inanç mekânıdır. Menkıbeye göre 13. yüzyılda yaşamış bir Anadolu ereni olan Karadonlu Can Baba’ya atfedilir; ilçenin eski adı da Karaviran’dan Karaören’e, oradan da bugünkü Oğuzlar’a evrilmiştir — folklor araştırmacısı Kutlu Özen’in aktardığına göre yöre halkı arasında ilçenin daha eski bir döneminde “Karadonlu” adıyla da anıldığı söylenmektedir. Bu tür isim ve köken iddiaları sözlü gelenek ve tek kaynaklara dayandığından temkinli değerlendirilmelidir.
Karadonlu Can Baba Kimdir?
Kaynaklarda hakkında kesin bilgi az olan Karadonlu Can Baba, “Vilayetname-i Kutbü’l-Arifin Gavsü’l Vasılin Hazreti Hünkâr Hacı el-Horasani” adlı el yazması menakıpnamede (Hacı Bektaş Veli’nin kerametlerini anlatan eser) çeşitli kerametleriyle geçen, Hacı Bektaş Veli’nin (1210-1271) himmetine nail olduğuna inanılan bir baba, veli ve alperen olarak tanımlanır. Menkıbeye göre Hacı Bektaş Veli, Moğol hükümdarı Kavus Han’ın Anadolu’ya yönelik seferini durdurmak üzere Karadonlu Can Baba’yı görevlendirmiş; Can Baba’nın çeşitli sınavlardan (kaynar kazanda bekletilme, ateşe girme gibi) sağ çıkması üzerine Kavus Han ve ordusu Müslüman olmuştur. Bu tamamen menkıbevi bir anlatıdır ve tarihsel bir belge niteliği taşımaz; ISAM’da kayıtlı 1998 tarihli bir sempozyum bildirisi de konuyu “XIII. Yüzyılda Yaşamış Oğuzlar’da Medfun Karadonlu Can Baba” başlığıyla ele almış, ancak bildirinin tam metnine bu araştırmada ulaşılamamıştır.
Oğuzlar’daki Türbe
Kutlu Özen’in araştırmacı Abdullah Ceyhan’a atfen aktardığı bilgiye göre, önceleri dört duvarlı ve üzeri ahşap-tuğla kaplı olan türbe, sonradan sekiz köşeli olarak taştan yeniden yaptırılmış ve üzeri çinko ile örtülmüştür. Türbe içinde yan yana iki mezar bulunur: baş kısmı siyah sarıklı taşla işaretlenmiş, üzeri siyah örtüyle kaplı olan mezarın Karadonlu Can Baba’ya, yanındaki ikinci mezarın ise eşine ait olduğu söylenir. Aynı kaynağa göre türbe girişinde, restore edilmemiş kısımda “Karadonlu” yazılı bir lahit bulunmakta, minarenin tamir görmemiş bölümünden alınan harcın “Horasan tipi” olduğu belirtilmektedir.
Ziyaret Gelenekleri
Türbeyi Çorum ve çevre köylerden, çoğunlukla Alevi kimlikli ziyaretçiler ziyaret etmektedir. Kutlu Özen’in aktardığına göre ziyaretçiler abdest alıp türbe içinde iki rekât namaz kılar, dua eder; dışarıda horoz keser, içeride mum yakarlar. Türbe özellikle çocuğu olmayanlar, çocuğu yaşamayanlar, hastalar, sinir ve ruh hastaları tarafından ziyaret edilir; ayrıca asker uğurlanırken ve yağmur duasına çıkılırken de ziyaret geleneği vardır.
İlçede her yıl baharın başlangıcında, geleneksel olarak “Aş Pişirme Merasimi” düzenlenir. En az 40 çeşit meyve, sebze ve tahıl ürününün bir araya getirilmesiyle pişirilen aş, kazanlarda hazır bulunan herkese dağıtılır. Bu törenin en önemli işlevlerinden biri, aralarında dargınlık olan kişilerin barıştırılmasıdır; yöre halkı bu geleneğin, ilçede ciddi suç ve olaylara rastlanmamasında payı olduğuna inanır.
Birden Fazla Yörede Aynı İsim
Alevi-Bektaşi erenlerinde sık rastlanan bir durum olarak, Karadonlu Can Baba’ya atfedilen başka türbeler de vardır: Sivas’ın Divriği ilçesi Ömerli mezrasında ve Kırıkkale’nin Balışeyh ilçesine bağlı Hıdırşeyh köyünde de kendisine ait olduğu iddia edilen türbeler bulunmaktadır. Kaynaklar, erenin “gerçek” mezarının hangisi olduğu konusunda birleşmemektedir; bu, aynı ismi taşıyan birden fazla alperen figürünün veya tek bir figürün farklı yörelerde sahiplenilmesinin Anadolu Alevi-Bektaşi geleneğinde sıkça görülen bir durum olmasından kaynaklanabilir.
İlçe Tarihiyle Bağlantısı
Oğuzlar Tarihi yazısında da belirtildiği gibi, Oğuzlar Kaymakamlığı’nın resmî tarihçe sayfası, ilçe halkının Oğuz boyundan geldiği yönündeki yaygın inanışa kanıt olarak Karadonlu Can Baba’nın bu kültürel sürekliliğe etkisi olduğunu öne sürmektedir. Bu iddia da, boy kökeni iddiasıyla birlikte tek bir kaynağa dayandığından temkinle değerlendirilmelidir.
Yakındaki Yerler
İlçenin genel tarihi için Oğuzlar Tarihi yazısına bakılabilir.