Millî Mücadele'de Çorum (1918-1923)
Çorum, doğrudan işgale uğramaması, Rum nüfusunun azlığı ve kurtuluş savaşının örgütlendiği merkezlere yakın konumu nedeniyle, Millî Mücadele’nin örgütlenmesinde kendine özgü bir yer tutar. Bu sayfa, Çorum Tarihi kitabının İlhan Tekeli tarafından kaleme alınan 4. Bölümüne (“Mütareke ve Kurtuluş Savaşı’nda Çorum”) dayanarak 1918-1923 arasında Çorum’da yaşanan gelişmeleri özetler. Dönemin TBMM Başkanvekili İsmet Eker’in siyasi kariyeri ayrı bir sayfada ele alınmıştır.
Mütareke Döneminde Çorum
Mütareke sonrasında Doğu Karadeniz’de Rum Pontus örgütlenmesi yoğunlaşırken, Çorum’da az sayıda Rum bulunması ve kentin kıyıdan uzak konumu, bu tehdidin ile ulaşmasını engellemiştir. Kitaba göre Çorum’da bu dönemde hissedilen tehdit, geleneksel Anadolu çeteleriydi: Ortaköy yöresinde Kördede çetesi, Hamamözü’nde Musa Çavuş çetesi, Dörttepe’de Esat çetesi ve Harami Boğazı’nda Yırtma çetesi faaliyet göstermiştir. Bu çeteler, mutasarrıf Süleyman Sami Bey’in görevi süresince (16 Kasım 1918 - 5 Nisan 1919) büyük ölçüde tenkil edilmiş, Rum çetelerinin aksine bir direniş gücüne dönüşmemiştir (Çorum Tarihi, s. 199-200).
Çorum’da Kuvâ-yı Milliye direnişinin örgütlenmesi, kitaba göre 1919 Mayısı’ndan sonra iki nedenin üst üste düşmesiyle başlamıştır: Hürriyet ve İtilafçı Samih Fethi’nin 6 Nisan 1919’da başlayan mutasarrıflığı ve 19 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkışı. Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Çorum’da avukat Kamil ve avukat Sabit öncülüğünde yeniden örgütlenmeye çalışırken, karşısında iki güç bulunuyordu: kapanmış olmasına karşın eski İttihatçı çevre (aralarında bu dönemde henüz mebus olmayan İsmet Bey (Eker) de vardı) ve Birinci Dünya Savaşı sırasında kurulan İhtiyat Zabitleri Cemiyeti. Bu ikinci cemiyetin üyeleri, kitaba göre, Veli Paşa Oteli’nin üst katındaki bir odada toplanıyordu (Çorum Tarihi, s. 200-201).
Sivas Kongresi’ne Giden Yol
16-17 Haziran 1919’da Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, Rauf (Orbay) Bey ve arkadaşlarıyla Çorum’a uğrayıp Müezzinoğulları’nın evinde konaklamış, kentin ileri gelenleriyle görüşerek Ankara Valisi’nin ve Çorum mutasarrıfının tutumuna dikkat çekmiştir. Amasya Tamimi’nin ardından toplanması kararlaştırılan Sivas Kongresi’ne, Çorum mutasarrıfı Samih Fethi’nin engelleme çabalarına karşın, medrese eğitimli öğretmen Mehmet Tevfik Efendi (Ergun) ve Çorum idadisi edebiyat öğretmeni Sâbıkzade Abdurrahman Dursun Bey, Çorum’dan ayrıldıkları gerçek amacı gizleyerek (biri Malatya’ya, diğeri Erzurum’a gideceğini söyleyerek) delege olarak katılmıştır. Delegelerin seçilip gönderilmesinde Velipaşaoğlu Şevket Bey’in önemli rolü olmuştur (Çorum Tarihi, s. 203-204). 4 Eylül 1919’da toplanan ve sınırlı katılımla gerçekleşen kongrede Çorum’un iyi temsil edildiği kitapta belirtilir (s. 204-205).
Sivas Kongresi sonrasında Çorum’da da bir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmuş, yöneticiliğini Velipaşaoğlu Şevket Bey üstlenmiştir; İstanbullu Sedat Efendi de cemiyetin aktif üyelerinden olmuştur (Çorum Tarihi, s. 206).
“Çorum Tertibi Hainanesi” İfadesi
27-28 Eylül 1919 gecesi Mustafa Kemal Paşa’nın Abdülkerim Paşa’yla yaptığı ve Nutuk’a alınan telgraf görüşmesinde, “Malatya teşebbüsü ihanetkâranesi, Çorum tertibi hainanesi, Konya teşebbüsü mezbuhanesi” ifadesi geçer. Kitap, bu ifadenin ilerleyen yıllarda Çorumluları üzdüğünü, ancak metnin bağlamına bakıldığında suçlananların Çorum halkı değil, Malatya, Çorum ve Konya’da “tertip” düzenleyen Damat Ferit Paşa hükümetinin valileri — Ankara Valisi Muhittin Paşa başta olmak üzere — olduğunu vurgular (Çorum Tarihi, s. 209). Nitekim Muhittin Paşa, Sivas Kongresi’ni engellemek için Çorum’a gelip mutasarrıf Samih Fethi ve bir alay komutanıyla bir tertip kurmaya çalışmış, ancak bu girişim Ankaralıların müdahalesiyle sonuçsuz kalmış, kendisi ve Samih Fethi tutuklanarak önce Sivas’a, sonra İstanbul’a gönderilmiştir (s. 206-207).
Meclislere Seçilen Çorum Mebusları
23 Aralık 1919’da yapılan seçimde, İstanbul’da toplanacak son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na Enbiyazade İsmet Bey (Eker) Çorum mebusu seçilmiştir; ikinci mebus konusunda kaynaklar arasında farklılık vardır (Çorum Tarihi, s. 211). Meclisin İngilizler tarafından basılıp dağıtılmasının ardından, 19 Mart 1920 talimatıyla Çorum’da yapılan yeni seçimde TBMM için Ferit Bey, Fuat Bey, Haşim Bey, Mumcuzade Sıddık Bey ve Dr. Atıf Bey seçilmiş; Dr. Atıf Bey istifa edince yerine Sâbıkzade Abdurrahman Dursun Bey geçmiştir. İsmet (Eker) Bey ise İstanbul’dan Malta’ya sürülecek mebuslar kafilesinden kaçıp Samsun üzerinden Çorum’a döndükten sonra, 21 Temmuz 1920’de TBMM’ye katılmıştır (Çorum Tarihi, s. 211-213).
Meclisin ilk aylarında, mebusluktan istifa eden Dr. Atıf Bey ile Kadifeoğlu Abbas’ın Çorum’da giriştiği bir ayaklanma teşebbüsü, kitapta ayrıntılı biçimde İhtiyat Zabitleri üyesi Mahir (Tümer)’in anlatımına dayanılarak aktarılır: ikili, Ankara’ya karşı bir hareket örgütlemeye çalışmış, ancak Çorumlu esnaf ve ileri gelenlerin araya girmesiyle başarısız olup Samsun üzerinden İstanbul’a kaçmıştır (s. 214-215).
Yozgat ve Zile Ayaklanmalarına Karşı Çorum’un Savunması
1920 yazında Yozgat’taki Çapanoğulları ve Zile’deki “halifeci” güçlerin başlattığı ayaklanmalar, Sungurlu ve Alaca’yı da ele geçirerek Çorum’a 13 km. yakınlığa kadar ilerlemiştir. Kitaba göre bu tehlike karşısında Çorum mutasarrıfı Cemal Bardakçı bir halk toplantısı düzenlemiş; toplantıda manifaturacı Süccaeddinzade Mehmet Bey’in çağrısı üzerine bir müdafaa heyeti (başkanı Albaybeyzade Hacı Sait Bey) ve bir levazım heyeti kurulmuş, hemen 200 silahlı gönüllü yazılmış, 160 kişi köylerde nöbet ve haberleşmeyle görevlendirilmiş, Hıdırlık Şeyhi Abbas Efendi Hıdırlık tepesinde siperler kazdırmış, levazım heyeti bir günde 15.000 lira toplamıştır (Çorum Tarihi, s. 218-219). Osmancık ve İskilip’ten de gönüllü müfrezeler cepheye gönderilmiştir.
Albay Refet Bey ve Çerkez Ethem kuvvetlerinin harekâtıyla Yozgat 23 Haziran, Alaca 26 Haziran 1920’de geri alınmış; Çorum’dan 150 kişilik bir milis kuvveti de bu harekâta katılmıştır. Yozgat ayaklanmasının elebaşısı Çapanoğlu Halit Bey, ikinci bir ayaklanma girişiminin ardından yakalanarak Amasya Divanı Harbi’nde idam edilmiştir (Çorum Tarihi, s. 219-224).
Tekâlif-i Milliye ve İnsan Gücü Katkısı
Kitaba göre, Kurtuluş Savaşı’nın askere alma esasına dayanan ilerleyen aşamasında Çorum’un insan gücü katkısı dikkat çekicidir: İstiklal Harbi’nde şehit olan 36.236 erin askerlik şubelerine göre dökümünde Çorum, Alaca, İskilip, Mecitözü, Osmancık ve Sungurlu şubelerinden toplam şehit sayısı, bugünkü il sınırlarına göre hesaplandığında 1516’ya ulaşmaktadır — dönemin Türkiye nüfusunda Çorum’un payı yaklaşık yüzde 2 iken, şehitlerdeki payı yüzde 5’e yakındır. Kurtuluş Savaşı sonunda Çorum ilinde 1610 kişi İstiklal Madalyası almıştır (Çorum Tarihi, s. 224).
Çorum halkı, Sakarya Savaşı sırasında çıkarılan Tekâlif-i Milliye emirlerini de yerine getirmiştir; bu uygulamanın Veli Paşa Hanı’nın toplama merkezi olarak kullanılması dahil ayrıntıları Veli Paşa Hanı sayfasında anlatılmıştır. Kitaba göre Hıdırlık Şeyhi Abbas, Refet Paşa’nın teşvikiyle kurduğu taşıma örgütünü 35 deve ve 4 çift atlı arabayla başlatmış, Sakarya Harbi sırasında bu sayı 68 deveye ve 40 arabaya çıkmıştır (Çorum Tarihi, s. 224-225).
Sonuç
İkinci Yozgat ayaklanmasının Eylül-Kasım 1920’de bastırılmasının ardından Çorum, bir direnç bölgesi olmaktan çıkıp Kurtuluş Savaşı’nı asker ve mali kaynak olarak destekleyen bir mutasarrıflık haline gelmiştir. Kitaba göre, kurtuluş savaşı boyunca “birinci grup” içinde Mustafa Kemal’e yakın çalışan İsmet (Eker) Bey, İkinci Meclis’te TBMM başkanvekilliğine seçilecek ve bu sıfatla 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilan edildiği tarihi oturuma başkanlık edecektir (Çorum Tarihi, s. 225) — ayrıntılar İsmet Eker sayfasındadır.
Kaynaklar
- Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020, ISBN 978-605-84272-4-2 — 4. Bölüm “Mütareke ve Kurtuluş Savaşı’nda Çorum” (İlhan Tekeli), s. 197-229. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf
Sık sorulan sorular
Çorum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni kim kurdu ve yönetti?
Kitaba göre Çorum'da Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Sivas Kongresi'nden (Eylül 1919) sonra kurulmuş ve yöneticiliğini Velipaşaoğlu Şevket Bey yapmıştır.
Çorum'dan Sivas Kongresi'ne kimler katıldı?
Çorum mutasarrıfının engelleme çabalarına rağmen medrese kökenli öğretmen Mehmet Tevfik Efendi (Ergun) ile Çorum idadisi edebiyat öğretmeni Sâbıkzade Abdurrahman Dursun Bey, Eylül 1919'da Sivas Kongresi'ne Çorum delegesi olarak katılmıştır.
Nutuk'taki 'Çorum tertibi hainanesi' ifadesi ne anlama gelir?
Bu ifade, Mustafa Kemal'in Eylül 1919'da Abdülkerim Paşa'ya çektiği bir telgrafta geçer ve kitaba göre Çorum halkını değil, Ankara Valisi Muhittin Paşa gibi Damat Ferit Paşa hükümetinin valilerinin Çorum'da giriştiği tertipleri hedef almaktadır.