Sungurlu'da Tepreş Şenlikleri
Hitit Üniversitesi Türk Halkbilimi Topluluğu’nun 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar kitabının Hıdırellez bölümünde Sungurlu’dan bir Tepreş Şenlikleri kaydı yer alır. Kayıt 14 Mayıs 2006’da Sungurlu’da üç kaynak kişiden derlenmiştir. Kayda göre Türkiye’nin pek çok yerinde birçok kişinin katıldığı Tepreş şenlikleri, Sungurlu’da her yıl mayıs ve haziran aylarında Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği şubelerinin düzenlemesiyle kutlanır. Aşağıdaki bilgiler bu kayda dayanır.
Tepreş günü ve Hıdırellez
Kayda göre eskiden Kırım Türkleri arasında Hıdırellez’den sonra gelen ilk cuma günü “Tepreş” günü olarak kararlaştırılmıştı; Hıdırellez cumaya denk gelirse bu çok iyi bir alamet sayılır, bu güne “Kıdırlez Cuması” da denirdi.
Tepreş’ten önce evler baştan aşağı temizlenir, üst baş temizliği ve yiyecek içecek hazırlığı yapılır; kayıtta temiz olmayan evlere Hızır’ın uğramayacağının düşünüldüğü belirtilir. Bu güne özel elbise ve ayakkabı alınır; kayda göre bütün bu hazırlıklar Hızır’a rastlama amacına yöneliktir. Tepreş, Hıdırellez kutlamaları gibi yeşillik ve ağaçlık alanlarda, su kenarlarında, bir türbe ya da yatırın yanında, özellikle de bir tepede yapılır (Geleneksel Kutlamalar, s. 27).
Baht açma töreni
Kayıtta baht açma törenlerinin Tepreş’te yaygın olarak uygulanan geleneklerden biri olduğu, baharda doğanın ve bütün canlıların uyanmasıyla insanların da talihinin açılacağı inancıyla yapıldığı anlatılır. Tepreş’ten bir gece önce bahtını denemek ve kısmetinin açılmasını isteyen genç kızlar yeşillik bir yerde ya da bir su kenarında toplanır; yüzük, küpe, bilezik gibi kendilerine ait eşyaları bir çömleğe koyar, çömleğin ağzını tülbentle bağlayıp bir gül ağacının dibine bırakırlar. Sabah erkenden çömleğin yanına gidip dua eder, ardından “niyet çömleği”ni açarlar; eşyalar çıkarılırken maniler söylenir ve maniye göre eşyanın sahibi hakkında yorum yapılır.
Kayda göre uygulama yöreden yöreye farklılık gösterebilir; son zamanlarda ise tören “yalnızca evde kalmış kızların kısmetini açmak amacıyla” yapılmaktadır (Geleneksel Kutlamalar, s. 27-28). Aynı kitabın Oğuzlar Hıdırellez kaydında da çömleklerden niyet çekildiği anlatılır; bkz. Çorum’da Hıdırellez Gelenekleri.
Şenlik programı
Kayda göre Sungurlu’da Tepreş şenlikleri yoğun katılımla kutlanır. Şenlik çocuk yarışmalarıyla başlar; saat on ikiye doğru katılım en yoğun hâlini alır ve bütün misafirler piknik ve şenlik alanındaki yerlerini alır. Açılış, dernek başkanının ve “Tepreş Ağası”nın konuşmalarıyla yapılır. Program gençlerin Kırım halk oyunlarını sergilemesiyle sürer, ardından küçükler oyunlarını sergiler; bir koro Kırım türküleri seslendirir.
“Tataraşı” yarışmasında kadınların yaptığı aşlar jüri tarafından sıralanır ve bütün katılanlara irili ufaklı hediyeler verilir. Yarışmanın ardından gençler arasında geleneksel kuşak güreşi yapılır; program tereke tırmanma, halat çekme, testi sındırma ve kalakay çevirme gibi etkinliklerle devam eder (Geleneksel Kutlamalar, s. 28).
Maniler ve şınlaşma
Kayıtta törende söylenen manilerden örnekler ile kızlarla erkeklerin karşılıklı söyleştiği “şınlaşma”lardan örnekler yer alır. Mani sözleri kayıtta yerel söyleyişle yazılmıştır; bu sayfada aktarılmamıştır (Geleneksel Kutlamalar, s. 28-30).
Notlar
Kitap kaydı kaynak kişilerin anlatımıyla verir; anlatılan program derleme yılındaki uygulamadır ve kayıtta şenliğin Sungurlu’da hangi alanda yapıldığı belirtilmez. Alaca’nın Kalecikkaya köyünde düzenlenen Tepreş şenliği için Kalecikkaya Tepreş Şenliği sayfasına bakılabilir. Aynı kitaptaki diğer kayıtlar için Çorum’da Aşure Günü, Muharrem ve Gadir-i Hum Gelenekleri, Çorum’da Koç Katımı ve At Kesme Törenleri ve Osmancık’ta Koyun Baba’yı Anma ve Pilav Günü sayfalarına bakılabilir.
Kaynaklar
- M. Öcal Oğuz ve Tuğçe Işıkhan (yay. haz.), 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar, Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Halkbilimi Topluluğu Yayınları: 6, Ankara 2006, s. 27-30 (Tepreş Şenlikleri derlemesi). https://hacibayram.edu.tr/api/files/1/Hac%C4%B1bayram%20AHBV/thbmer(tr-TR)/GELENEKSEL%20KUTLAMALAR.pdf