Çorum'da Aşure Günü, Muharrem ve Gadir-i Hum Gelenekleri

Hitit Üniversitesi Türk Halkbilimi Topluluğu’nun 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar kitabında hicri takvime bağlı beş kayıt bulunur: Merkez, Dodurga ve Kargı’dan üç Aşure Günü kaydı, Çorum’da derlenen bir Ehl-i Beyt yas töreni kaydı ve Çorum merkezden bir Gadir-i Hum kaydı. Kitap Aşure kayıtlarını “Ay takvimine göre yapılan kutlamalar” bölümünde “Muharremde yapılan kutlamalar” başlığıyla, yas törenini “Anma törenleri” bölümünde, Gadir-i Hum’u ise “Kışın yapılan kutlamalar” bölümünde verir. Derlemeler, 2005-2006 öğretim yılı bahar döneminde öğrencilerin kaynak kişilerle yaptığı görüşmelere dayanır. Aşağıdaki bilgiler her kaydın kaynak kişisinin anlatımıdır; uygulamalar yöreden yöreye farklılık gösterir.

Aşure Günü

Üç kayıt da aşure gününü her yıl muharrem ayının onuncu günü olarak verir. Üçünde de oruç tutulması, akrabaların ziyaret edilmesi ve o gün çok selam verilmesi anılır; sadaka (Merkez, Kargı), gusül abdesti (Merkez, Dodurga) ve bereket için eve ufak tefek bir şeyler alınması (Dodurga, Kargı) ikişer kayıtta geçer.

Merkez

Kayıt 21 Nisan 2006’da Çorum’da derlenmiştir. Kaynak kişiye göre aşure günü oruç tutulur; ancak yalnızca aşure günü oruç tutmak mekruh sayıldığından oruç, bir gün öncesi ya da bir gün sonrasıyla birlikte tutulur. Akrabalar ziyaret edilir, hediye ya da çeşitli yardımlarla gönülleri alınır (sıla-i rahim). İlim öğrenilir: o gece, kaynak kişinin ifadesiyle “ehl-i sünnete uygun” ilmihal ve Kur’an okunur; kazası olan kaza namazı kılar. Sadaka verilir, tedavi niyetiyle sürme çekilir, çok selam verilir, herkes çoluk çocuğunu sevindirir ve gusül abdesti alınır. Kaynak kişi bu uygulamaların çoğunu bir hadise dayandırarak anlatır; kayıtta bu hadislerin metinleri de yer alır (Geleneksel Kutlamalar, s. 56).

Dodurga

Kaynak kişinin anlattığına göre bir yıllık günahların bağışlanacağına dair bir hadise uyularak aşure günü oruç tutulur. Akrabalar ziyaret edilir ve giderken aşure götürülür; kayıtta akraba ziyaretinin önemi de bir hadisle anlatılır. O gün çok selam verilir. Aşure günü eve ufak tefek eşya alınırsa evde bir yıl boyunca bolluk ve bereket olacağı söylenir. Gusül abdesti alınır, evde dualar okunur; o gün namaz da kılınır. Kaynak kişiye göre aşurenin önemli bir noktası “en az yedi çeşitten” yapılmasıdır; kitabın fotoğraf bölümünde Dodurga’da aşure yapımında kullanılan malzemelerin bir fotoğrafı yer alır (Geleneksel Kutlamalar, s. 57, 72).

Kargı

Kayda göre Kargı’da aşure günü kadınlar aşure pişirip sabahın erken saatlerinden itibaren komşulara dağıtır. Ayrıca merkez camide halkın ya da belediyenin öncülüğünde, şehrin işlek ve meydan sayılabilecek bir yerinde önceden hazırlanmış aşure tasları halka dağıtılır. Kaynak kişiye göre o gün oruç tutulur, akrabalar ziyaret edilir, hediyeler alınır, çeşitli yardımlarla gönüller alınır, yardıma muhtaç olanlara sadaka verilir, çocuklar sevindirilir, çok selam verilir, o yıl evdeki erzaka bereket gelsin diye eve ufak tefek erzak alınır, dualar okunur ve aşure gününe mahsus namazlar kılınır (Geleneksel Kutlamalar, s. 58).

On Muharrem’de Ehl-i Beyt yas töreni

Kitabın “Anma törenleri” bölümündeki kayıt 8 Mayıs 2006’da Çorum’da derlenmiştir. Kayda göre Çorum’da her yıl, hicri takvimde “On Muharrem” denilen zamanda Ehl-i Beyt yas törenleri yapılır; Hz. Hüseyin’in ve Kerbela’da şehit edilen Ehl-i Beyt’in yası tutulur. Kur’an okunur, mersiyeler söylenir, oruç tutulur, aşure pişirilir, İmam Hüseyin için yarışmalar düzenlenir ve Hz. Hüseyin’in çektiği acıyı temsilen sineye vurulur; o gün yas tutulduğu için iş yerlerine gidilmez. Kayda göre bütün bunlardan hâsıl olan ecir ve sevap Hz. Muhammed’in, Hz. Hüseyin’in ve 72 şehidin ruhlarına bağışlanır; Muharrem ayı hürmetine Allah’tan rahmet, bereket ve bağış dilenir (Geleneksel Kutlamalar, s. 60).

Gadir-i Hum

Kitabın “Kışın yapılan kutlamalar” bölümündeki tek kayıt Çorum merkezde derlenmiştir. Kayda göre Çorum’da her yıl, hicri takvimle Zilhicce ayının 18. günü Gadir-i Hum günü olarak kutlanır. Kaynak kişinin ifadesiyle gün, dünyadaki bütün Müslümanlarca, özellikle de “Ehl-i Beyt Aleviler” tarafından kutlanır; kaynak kişi bunun nedenini, Hz. Ali’nin bu günde Hz. Peygamber tarafından kendi yerine vasi ve imam olarak seçilmiş olmasıyla açıklar.

Kayda göre kutlamalar genellikle camide yapılır ve o gün oruç tutulur. Program Kur’an okunmasıyla başlar, ardından namaz kılınır ve konuşmacılar şiirler okur; programın sonunda cemaatten gönüllüler tatlı, lokum ve meyve gibi ikramlarda bulunur. Gadir-i Hum gecesi uyunmaz, bütün gece ibadetle geçirilir. O gün iyi işler yapılır, hayırda yarışılır, yoksullara yardım edilir; yeni ve temiz giysiler giyilir ve gün bir bayram gibi kutlanır (Geleneksel Kutlamalar, s. 10).

Notlar

Kitap kayıtları kaynak kişilerin anlatımıyla verir; uygulamaların dinî dayanağını ya da kökenini tartışmaz. Hadislere yapılan göndermeler kaynak kişilerin aktarımıdır ve bu sayfada hadis metinleri aktarılmamıştır. Aşure Günü ve Gadir-i Hum hicri takvime bağlı olduğundan miladi takvimdeki tarihleri her yıl değişir.

Aynı kitaptaki diğer kayıtlar için Çorum’da Hıdırellez Gelenekleri, Çorum’da Yağmur Duası (İstiska) Gelenekleri, Çorum’da Koç Katımı ve At Kesme Törenleri, Osmancık’ta Koyun Baba’yı Anma ve Pilav Günü ve Sungurlu’da Tepreş Şenlikleri sayfalarına bakılabilir.

Kaynaklar

• M. Öcal Oğuz ve Tuğçe Işıkhan (yay. haz.), 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar, Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Halkbilimi Topluluğu Yayınları: 6, Ankara 2006, s. 10 (Gadir-i Hum), 56-58 (Aşure Günü derlemeleri), 60 (Ehl-i Beyt yas töreni), 72 (fotoğraf). https://hacibayram.edu.tr/api/files/1/Hac%C4%B1bayram%20AHBV/thbmer(tr-TR)/GELENEKSEL%20KUTLAMALAR.pdf