Çorum'da Yağmur Duası (İstiska) Gelenekleri

Çorum’da kuraklık dönemlerinde yapılan yağmur duası, yörede istiska (su dileme) adıyla da bilinir. Hitit Üniversitesi Türk Halkbilimi Topluluğu’nun 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar kitabında bu uygulama için on bir derleme bulunur; kayıtlar 2006 baharında Boğazkale, Dodurga, Laçin, Ortaköy, Oğuzlar ile Merkez’e bağlı köylerde kaynak kişilerden alınmıştır. Aşağıda bu kayıtların tamamı özetlenmiştir. Her anlatım derlemenin yapıldığı yerin ve kaynak kişinin aktardığı biçimdir; yöreler arasında zamanlama, süre ve ayrıntı farkları vardır.

Ortak unsurlar

Kayıtlarda tekrarlanan unsurlar şunlardır: dua öncesi tövbe, sadaka ve haksız yere alınan şeylerin sahibine iadesi; dargınların barıştırılması; ilahi, tekbir ve Kur’an okunması; iki rekât istiska namazı ve hutbe; kurban kesilip pilav ya da yahni gibi yemeklerin katılanlara ikram edilmesi; dua sırasında ellerin avuç içleri aşağı bakacak biçimde tutulması ve bazı yerlerde giysilerin ters giyilmesi. Yağmurun yeterli olduğu zamanlarda aynı toplanma şükür duası adıyla yapılır; kayıtların birkaçı bunu açıkça belirtir.

Boğazkale: Nöbeti Baba Yağmur Duası

Kitaba göre Boğazkale’de her mayıs ayının ikinci pazar günü Evci Belediyesi’nin düzenlediği “Geleneksel Nöbeti Baba Yağmur Duası, Kaynaşma ve Barış Etkinlikleri” yapılır; derleme yılında bu etkinlik 116. kez ya da “116 yıldır” yapılan bir gelenek olarak anılır. Etkinlik, Aygar dağının zirvesindeki Nöbeti Baba Tepesi’nde, imam öncülüğünde gerçekleşir. Program önce şehitler için saygı duruşu ve İstiklal Marşı ile başlar, ardından Kur’an okunur, müftü ve imamlar dinî konuşma yapar; kaynakta o gün eğlence bulunmadığı, etkinliğin tamamen manevi bir havada geçtiği belirtilir. Öğle namazından sonra kazanlarla pilav üstü kavurma ayran ile ikram edilir. Kayıttaki bir anlatıma göre Nöbeti Baba’nın Selçuklular zamanında yaşadığı ve bu tepede nöbet tutarken şehit olduğu belirtilir; aynı kaydın devamında ise yaşadığı dönemin bilinmediği, âlim bir kişi olduğu, nöbet tutarken şehit edildiği ve mezarının türbede bulunduğu rivayet edilir. Çevre köylerden; Sungurlu, Alaca ve Boğazkale ilçelerinden; Yozgat ve Kırıkkale’den gelenlerin de katıldığı yağmur duasında ilçe merkezlerinden ve çevre köylerden 3000-4000 kişinin toplandığı yazılır; kurban eti ve bulgur pilavı ikram edilir, halk arasında buna zilyat kutlaması denir. Yağmurun az yağdığı yıllarda yağmur duası, çok yağdığı yıllarda şükür duası yapılır.

Dodurga

• İlçe geneli: Kayıtta haziran-temmuz aylarında, özellikle cuma günleri yağmur duası yapılır. Erkekler imam eşliğinde, kadınlar kadın hoca eşliğinde katılır. Duaya çıkmadan önce sadaka verilmesi, günahlardan tövbe edilmesi ve haksız alınanların geri verilmesi gerektiği; dargınların barıştırılıp duaya alındığı, barışmayanların geri gönderildiği anlatılır. Birinci gün bir türbeye gidilir; yolda ilahiler söylenir. Dua üç gün sürer; Arap Dede, Kırklar, Ahmet Dede, Çakır Kırana ve Gölbağı türbeleri ziyaret edilen yerler arasında sayılır. Son gün Gölbağı türbesinde kurban kesilir; etin yanında pilav ve helva da yapılır, çoğunlukla erkekler pişirir ve herkese dağıtılır. Dua sırasında kadınların, yerel kıyafet olan ve yalnızca gözlerin, ellerin ve ayak uçlarının göründüğü, renkli iplerle işlenmiş beyaz tek parça çar adlı giysiyi giydiği kaydedilir.
• Hüsam Dede Tekke köyü: Kayıtta nisan-mayıs aylarında, sabah erkenden yaya olarak Hüsam Dede Türbesi’ne gidilir; bazı büyüklerin oruç tuttuğu belirtilir. Önceden para toplanıp alınan kurban dua yerine getirilir. Dua sonrası erkekler taş toplayıp ırmakta ıslatır; bir at kafasının alnına dua yazılıp ıslatılır ve ırmağa gömülür, köylü bunun sayesinde yağmurun bereketli olacağını düşünür. Yağmur çok yağarsa gömülen at kafası ve taşlar geri çıkarılır. Hüsam Dede Türbesi için Mehmet Dede ve Hüsam Dede Türbeleri sayfasına bakılabilir.

Laçin

Kayıtta haziran-temmuz aylarında, özellikle cuma günleri yağmur duası yapılır ve köylerde daha çok rağbet gördüğü belirtilir. Önce kurbanlık için para toplanır, köyün büyüklüğüne göre koyun, keçi, sığır ya da manda alınarak köy yemeği, bazı köylerde yarmadan keşkek hazırlanır. Cuma namazından sonra yaşlıdan gence saf tutulur, küsler barıştırılır. Camiden çıkan cemaat, köyde türbe varsa türbenin eskiden kalma sancağını alır; sancak önde, imam ve sesi güzel kişilerle birlikte tekbir, salavat ve ilahilerle dua yerine gelinir. İki rekât namazdan sonra imam hutbe okur; hutbede birlik, dayanışma, dua ve küsmenin yanlışlığı anlatılır. Tövbe-istiğfardan sonra üstlük giysiler çıkarılıp ters giyilir, eller aşağıya çevrilir ve yağmur duası okunur. Dua sonrası yemek yenir, tören alanına gelemeyen hasta ve yaşlılara yemek götürülür. Kayıtta Laçin’de ve Laçin’in bazı köylerinde yağmur duasında sınır çizme adeti olduğu belirtilir: imam ve hafızlar Kur’an okuyarak yağmur istenen toprağın sınırlarını çizer.

Merkez’e bağlı Beydili köyü: Ağpınar Temizliği ve Yağmur Duası

Kayıtta Beydili köyünde mayıs ya da haziran aylarında “Ağpınar Temizlik ve Yağmur Duası” günü yapılır. Sabah sekiz sularında gençler kürekle Ağpınar’ı temizler; temizlik yaklaşık iki saat sürer ve yalnızca temizleyecek kişiler pınar başına gelir. Temizlik sırasında köylünün ortaklaşa aldığı kurban kesilir; kurbanın hazırlanması okulun bahçesinde yapılır ve erkekler eti hazırlar, yemekler (kurban eti yahnisi, tavuklu bulgur, helva, salata, ayran, yufka ekmek) kadınlarca pişirilir. Öğle namazından sonra köylü okul bahçesine gelir, çevre köylerden gelen erkek misafirler (kayıtta bazen on, on beş köy) ağırlanır ve her köyün hocası ayrı ayrı dua eder. Cemaat ellerini aşağı doğru tutar, bazı kişiler ceket ve şapkalarını ters giyer. Kayıtta ayrıca pınarla ilgili bir hikâye aktarılır: köyün suyuna el koyan bir ağanın kızı ile köyün çobanı birbirine sevdalanır, kaçıp kendilerini pınara atarlar ve cesetlerine sonradan rastlanmaz; inanca göre onları pınarın içindeki “Dede” çekmiştir, pınarın tam ortasında suyun yukarı doğru kaynadığı yerde dede olduğuna inanılır ve temizlik sırasında oraya pek yaklaşılmaz. Kaynak kişiler, eskiden gelinlerin başının Ağpınar’da yıkandığını, yaklaşık yirmi-otuz yıldır bunun yerine hamama gidildiğini aktarır.

Ortaköy

Kayıtta her yıl nisan-mayıs aylarında yapılan yağmur duasında önce tövbe edilir, haksız alınanlar geri verilir, fakirlere sadaka verilir ve açıkta iki rekât istiska namazı kılınır. Hatibin minbere çıkmadığı, yerde durarak kılıç, ok ya da sopaya dayanıp hutbe okuduğu belirtilir. Üç gün art arda istiskaya çıkılır; eski, yamalı fakat temiz elbiseler giyilir ve dua yerine yaya gidilir. Ziyaretin çevresinde tekbir getirilerek üç ya da yedi kez dönülür. Duaya çocuklar, evcil hayvanlar ve yavrular da götürülür; çocuklar analarından, hayvanlar yavrularından bir süre ayrı tutulur, çocuklar ağlar, yavrular meleşir. Cemaat para toplayarak bir boğa alıp kurban eder, etinden pilav yapılır.

Oğuzlar

Kayıtta Oğuzlar’da mart-nisan aylarında üç gün süren bir yağmur duası anlatılır. Karar cemaate duyurulur ve üç gün oruç tutulması gerektiği ilan edilir. Birinci gün sabah namazından sonra tekbir ve tehlille Körükkıran denen yere çıkılır, oradan yine toplu olarak Karadonlu Can Baba Türbesi’ne gelinir; Yasin-i Şerif okunur, cemaatin bir kısmı etraftan nohut büyüklüğünde yüzer taş toplayıp yıkar, yıkanan taşlar görevlilerce ayetlerle okunur (okunan taş sayısının 70 bine ulaşması hedeflenir), 4444 kez “Sultan-Nariye” hatmi yapılır, okunan taşlar Oğuz Çayı kenarında açılmış bir kuyuya Kur’an okunarak boşaltılır. İkinci gün mahalle camilerinde toplanılıp yine Karadonlu Can Baba Türbesi’nde istiska duası yapılır; ardından şehrin kuzeydoğusundaki Kızıltepe’ye doğru yola çıkılır, yolda çeşitli yer ve türbeler ziyaret edilir, küsler barıştırılır ve sabah kesilen kurbanlar Fındıkkıran mevkiinde yenir. Üçüncü gün Karadonlu Can Baba’nın önünden güneybatıda Tekke Dağı’na doğru dua alayı yürür; Gökçukur’da yayla halkının ikramı, kurban ve istiska duası yapılır, herkes ceketini ters giyip ellerini ters çevirerek din görevlisinin duasına katılır. Alay Oğuzlar’ın en yüksek yeri olarak anılan Erler Yüksekliği’ne gider; dua edilir, Kur’an okunur; Tekkelik’teki namazgâhta ve Hacet Tepesi’nde namaz kılınıp yağmur duasına özgü hutbe okunur, namazdan sonra kurban eti ve nohut karışımı yemek yenir, dönüşte Oğuzlar mezarlığında dua okunup Karadonlu Can Baba Türbesi’nde helalleşilerek dağılınır. Kayıt kaynak kişiye göre yağmurun yağmadığı senelerde Mehmet Dede Tekkesi’nde at kurban edildiğini de aktarır.

Merkez

Kayıtta Çorum’da nisan ya da mayıs aylarında, kurak mevsimlerde istiska üç gün olarak düzenlenir. Birinci gün civardaki beş köyle birlikte toplanılır, herkes helallik diler, küsler barışır; köy hocaları dua eder, ardından erkekler kırk bin tane delikli ve süngerimsi taş toplayıp köylere eşit paylaştırır, taşlara Kur’an’dan ayetler okunup taşlar ırmakta ıslatılır. İkinci gün camilerde vaaz ve nasihat edilir, farklı bir türbeye gidilip dua ve ilahiler okunur; kaynakta ilahi sözleri verilir (bu sayfada aktarılmamıştır). Dua öncesi ceket ve giysiler ters giyilir, kasketler tersine çevrilir, yukarı kaldırılan ellerin parmakları aşağı bakar. Üçüncü gün her köy kendi aralarında kurban keser; hayır aşı denen yemek dualarla fakirlere dağıtılır ve birlikte yenir. Kayıt, üçüncü gün uygulamasının bir şükür duası niteliğinde olduğunu, yağmur yağsa da yağmasa da yapıldığını belirtir; analarından ayrılan kuzuların meletilmesi ve emzikli çocukların ağlatılması da “toprağın sütten yoksun yavrular gibi su dilediği”ni anlatmak için yapılır.

Palabıyık, Çalıca ve Kiranlık köyleri

• Palabıyık köyü: Kayıtta “Çorum merkeze bağlı” olarak anılan Palabıyık köyünde (kitabın başlığında Çorum/Cemilbey/Palabıyık Köyü) yağmur duası her yıl 15 Mayıs’tan 15 Haziran’a ya da haziran sonuna kadar süren dönemde yapılır. Yağmurun uzun süre yağmadığı, kuraklığın baş gösterdiği zamanlarda köylüler toplanıp köyün girişindeki Garip Baba Türbesi’ne gider; burada köyün imamı Kur’an okur, dualar edilir. Ardından türbenin önünde kurbanlar kesilir, yemekleri köyün kadınları pişirir ve yemekler hep birlikte yenir.
• Çalıca köyü: Kayıtta Çalıca’da yağmur duası her yıl nisan ile mayıs arasında, genellikle köydeki “Dedenin Türbesi” denilen türbenin yakınındaki boş alanda yapılır. İmam-hatip olan kaynak kişiye göre bu türbe köy halkı için önemlidir; duadan sonra yağan yağmurun türbede yatan zatın hürmetine yağdığına inanılır. Dua için uygun bir gün ve yer belirlenir, o güne kadar kurban almak için köylüden para toplanır. Dua günü köy halkı imamın önderliğinde dua alanına gider; erkekler iki rekât namaz kılar, imam hutbe okuyup cemaate hitap eder. Hutbenin sonunda ayağa kalkılır ve eller avuç içleri yere bakacak biçimde açılır; kadınlar ve erkekler ayrı ayrı toplanır, imamın duasına “âmin” diyerek karşılık verilir. Kesilen kurbanın eti dua alanında pişirilir, yanında pilav, çorba ve helva yapılır. Yemeklerin hazır olduğu duyurulunca köylüler kaplarıyla gelip yemeklerini alır; alanda kurulan sofralarda erkekler ve kadınlar ayrı ayrı yer, ardından dağılınır.
• Kiranlık köyü: Kayıtta “Çorum merkeze bağlı” Kiranlık köyünde yağmur duası yılın kurak geçtiği dönemlerde, mayıs ile haziran arasında yapılır. Dua ya yılın belirli bir gününde büyük şehirlerde kurulmuş derneklerin düzenlediği şenliklerde ya da çevre köylerle birleşilerek yapılır; son zamanlarda camide de yapılmaktadır. Kayda göre nisan-mayıs, ekinlerin boy verdiği, başak çıkardığı ve dane bağladığı aylardır ve yağmura en çok bu dönemde ihtiyaç duyulur. Köyde yatırlar kutsal sayılır, oradaki hiçbir şeye el sürülmez; kaynak kişinin anlattığı bir hikâyeye göre yatırın çevresinden odun alıp yakan bir köylünün koyunları ölmeye başlamış, kalan odunları yerine bırakınca koyunları kurtulmuştur. Duada uygulanan bir başka adet taş toplamadır: yüz taş toplanır, her birine sure okunur (kayıtta üç İhlâs, bir Fatiha), taşlar bir torbada biriktirilip köyde ya da yakında akan bir suya gömülür; kayıtta bunun yağmurun yağmasını çağrıştırmak için yapıldığı belirtilir. Bundan önce namaz kılınır; dua ayakta ve hocalar tarafından yaptırılır, cemaat dua sırasında ellerini önce göğe, sonra yere doğru çevirir. Namaz ve duadan sonra yatırın çevresinde kurban kesilir; et yoksullara dağıtılır, kalanı duaya katılanlarca yenir.

Notlar

Kitap, uygulamaları kaynak kişilerin ifadesiyle kaydeder; kayıtlardaki bazı unsurların (taş okuma, at başı, sınır çizme, ters giyinme) kökenine ya da dinî yorumuna girmez. Kitaptaki on bir yağmur duası kaydının tamamı bu sayfada özetlenmiştir; Palabıyık, Çalıca ve Kiranlık kayıtları 2006 yılının nisan ve mayıs aylarında derlenmiştir. Aynı kitaptaki At Kesme kaydı için Çorum’da Koç Katımı ve At Kesme Törenleri sayfasına bakılabilir. Kayıtlarda ziyaret edilen türbeler için ilgili sayfalara bakılabilir: Karadonlu Can Baba Türbesi, Mehmet Dede ve Hüsam Dede Türbeleri.

Kaynaklar

• M. Öcal Oğuz ve Tuğçe Işıkhan (yay. haz.), 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar, Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Halkbilimi Topluluğu Yayınları: 6, Ankara 2006, s. 31-49 (Yağmur Duası derlemeleri). https://hacibayram.edu.tr/api/files/1/Hac%C4%B1bayram%20AHBV/thbmer(tr-TR)/GELENEKSEL%20KUTLAMALAR.pdf