Çorum'da İlk Belediye (1876) ve 19. Yüzyıl Kent Hizmetleri

19. yüzyılın ikinci yarısı, Osmanlı kentlerinde geleneksel kadı yönetiminden modern belediyeciliğe geçişin yaşandığı bir dönem oldu. Çorum Tarihi kitabında Sevgi Aktüre’nin kaleme aldığı bölüme göre bu değişim, Çorum’un kent merkezinde de Hükümet Konağı, yeni okullar ve artan ticaret hacmiyle birlikte somut bir mekânsal dönüşüme yol açtı.

Kadı Yönetiminden Belediyeye

Geleneksel Osmanlı kentlerinde belediye ve mülki yönetim işlevleri birbirinden ayrılmamıştı: kadı, kentin yargı organı olduğu kadar güvenliğinin koruyucusu ve vakıfların denetçisiydi; esnaf kethüdaları çarşının temizliği, yolların, çeşmelerin ve su yollarının bakımını üstlenip bedelini kendi sandıklarından öderdi. Kentin imar düzeninin denetimi de kadının sorumluluğundaydı; baş yardımcısı “mimarbaşı” idi ve surların yapımı, yol üzerine bina yapılmaması, sundurmaların sokağa sarkmaması, mezarlık ve pazar yerlerinin taşınması gibi konularda izin verme yetkisi kadıya aitti. Kadının özel konutu, mahkeme, belediye ve hükümet konağı işlevlerini bir arada görürdü; ancak kitaba göre Çorum’da 19. yüzyılın ilk çeyreğinde bu amaçla özel olarak yapılmış bir “yönetici merkez” yapısına rastlanmıyor (Çorum Tarihi, s. 170-171).

Kadıların adli, mülki ve beledi görevleri 1826’ya kadar sürdü. Bu tarihten sonra görevler merkezi yönetimin yeni memurluklarına devredildi; 1836’da kurulan Evkaf Nazırlığı vakıf işlerini üstlenince kadılar yalnızca yargı organı olarak kaldı. Tanzimat sonrası kurulan Nizami Mahkemeler ile kadıların yetkisi daha da daraldı ve aile-miras konularına bakan şer’i yargıçlara dönüştüler (Çorum Tarihi, s. 171).

1876’da İlk Belediye Örgütü

Çorum’da ilk “Belediye” örgütü 1876 yılında kuruldu. Kitaba göre bu süreçte en önemli girişim, 1877 tarihli “Vilayet ve Belediye Kanunu” ve onun getirdiği örgütsel yapıdır: kanuna göre belediye örgütünün organları “Belediye Reisi” ve “Belediye Meclisi”dir; kanunun 4. maddesi gereğince kentlerin nüfusuna göre dört yıllığına 6-12 kişilik bir Belediye Meclisi seçilir, Belediye Reisi ise bu seçilmiş üyeler arasından hükümetçe atanırdı. Diğer Anadolu kentlerinde olduğu gibi Çorum’da da belediye reisleri genellikle yerel eşraftan kişiler arasından seçilmiştir (Çorum Tarihi, s. 171). Kentteki bu kurumun bugünkü uzantısı olan Belediye Binası, aslında Cumhuriyet’in ilk yıllarında farklı bir işlevle (kütüphane olarak) inşa edilmiş, belediye hizmetine ancak 1960’tan sonra ayrılmıştır.

Hükümet Konağı ve Yönetici Merkez

19. yüzyıl sonunda kentin mekânsal yapısına eklenen yeni bir unsur “yönetici merkez” oldu; bu merkezin odağı Hükümet Konağı’ydı. 1900 tarihli Ankara Vilayeti Salnamesi’ne göre “kasabanın ortasında Hükümet Dairesi, Mülkiye, Adliye memur ve subaylarına ait büyük bir bahçe” bulunuyordu; bir avlu içindeki bina üç daireden oluşuyor, belediye dahil 25 oda ile bir mescidi barındırıyordu; adliye kısmında 13 oda ve bir mescit, askeri dairede ise 8 oda vardı. Avluda bir askeri depo ve eski bir hapishane, hükümet civarında ise kâgir ve süslü, yüksek bir saat kulesi, bir telgrafhane, Duyun-u Umumiye ve Reji daireleri bulunuyordu. Aynı kaynağa göre binada görevli memur sayısı toplamda 47’ydi: Belediye örgütü 12, Nafia Komisyonu 6, Duyun-u Umumiye 2, Maarif Komisyonu 6, Zabıta 8, Nakliye 6, Muhacir Komisyonu 5, Orman İdaresi 2 kişi. Hükümet Konağı, 1956’da geçirdiği bir yangınla bütünüyle yanıp ortadan kalkana kadar işlevini sürdürdü (Çorum Tarihi, s. 172-173).

Hükümet Konağı’ndan görülen Saat Kulesi’nin bulunduğu meydan, Samsun şosesi üzerinde kentin en işlek yollarının kesiştiği bir düğüm noktasıydı; kule kapısındaki kitabeden yapının Hasan Paşa tarafından 1894’te yaptırıldığı anlaşılıyor. Kulenin tarihi ve mimarisi hakkında ayrıntı için Çorum Saat Kulesi sayfasına bakılabilir (Çorum Tarihi, s. 173).

Redif Kışlası

Yeniçeri Ocağı kaldırıldıktan sonra ordu, nizamiye ve redif askerleri olarak yeniden yapılandı; redif alaylarının merkezleri sancak ve vilayet merkezlerindeki büyük kentlerde bulunuyordu. Çorum da 19. yüzyıl sonunda redif askerlerinin yerleştirildiği merkezlerden biriydi. 1900 tarihli Ankara Vilayeti Salnamesi’ne göre “kasabanın güneybatısında, Yozgat Caddesi üzerinde bir piyade alayı ve bir alay süvarinin sığabileceği büyüklükte, diğer kasabalarda eşi olmayan” bir kışla ve cephanelik bulunuyordu (Çorum Tarihi, s. 173-175).

Eğitim: Medreseden Modern Okula

1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, sübyan mektebi, mekteb-i iptidaiye (ilkokul), rüştiye (ortaokul), idadi, sultani (lise) ve darülmuallimin kademelerinden oluşan yeni bir eğitim sistemi getirdi. Ancak bu nizamnameden önce de Çorum’un eğitim açısından geniş bir etki alanına sahip olduğu görülüyor: 19. yüzyıl sonunda kentte, toplam 243 öğrencinin okuduğu 10 medrese ile toplam 6.705 kitaplık 3 kütüphane bulunuyordu; medreseler Ulu Cami avlusu, Çöplü, Medrese, Emir Ahmet, Hacı Nasrullah, Şeyh Eyyüp, Hacı Recep, Gülabibey ve Sağrıcı mahallelerinde yer alıyordu (Çorum Tarihi, s. 175-176, 182-183).

1871’de nizamnameye uygun olarak kentte tek muallimli bir Rüştiye Mektebi ile 9 sübyan mektebi açıldı. 1900 yılında kentte Mekteb-i İdadi (75 öğrenci), Mekteb-i Rüştiye (72 öğrenci) ve altı mekteb-i iptidaiye (Hamidiye 103, Tefeyyüz 125, Burhani Terakki 90, Mekteb-i Edeb 85, Kadirhan 145, İrfan 85 öğrenci) ile 6 sübyan mektebi bulunuyordu. 1901’de Mahmudi adında bir erkek ve bir kız okulu, 1902’de ise Mecidi ve Osmani okulları açılarak ilkokul düzeyindeki okul sayısı 10’a çıktı. 1913’ten sonra Reşadiye, Saadet, Namık Kemal, İttihat, Terakki ve Hürriyet adlı yeni okullar açıldı. Dönemde kentte açılan tek yüksek meslek okulu Ziraat Mektebi’ydi (Çorum Tarihi, s. 175-176).

Ticaret, Altyapı ve Kent Dokusu

19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında dükkân ve ticarethane sayısındaki artışa koşut olarak 20-25 kadar kahvehane açıldı; bunların çoğu Saat Kulesi meydanı çevresinde yer alıyordu (örneğin “Maarif Kahvehanesi”). Ticaret sermayesi birikiminin bir başka göstergesi 1890’da açılan ilk Ziraat Bankası şubesiydi (1861’de çiftçilere kredi vermek üzere kurulan Menafi Sandığı, 1885’te Ziraat Bankası adını almış, 1890’da şubeye dönüşmüştü). Aynı dönemde kente hastane, un fabrikası, gazhane, salhane ve karakol gibi yeni kentsel hizmetler de girdi; buna karşın 1890’larda kente su sağlayan 135 çeşmenin sayısı, nüfus ve mahalle sayısındaki artışa rağmen 20 yıl boyunca değişmedi (Çorum Tarihi, s. 176-177).

At arabası, 20. yüzyıl başında hem bölgelerarası hem kent içi ulaşımda yaygın biçimde kullanılıyordu; ancak kentin en eski mahallelerinin (örneğin Emir Ahmet ve Tepecik mahalleleri) dar ve eğimli sokakları buna elverişli değildi. 20. yüzyılın ilk çeyreğinde yapılan yeni konutlar genellikle iki katlı, yola geniş cepheli, eşiksiz ve araba girebilecek genişlikte kapılıydı; bazı örneklerde iç avluda arabayı koymaya uygun bir sundurma da bulunuyordu (Çorum Tarihi, s. 177-179).

Kitaba göre bu dönemdeki değişimler — belediye örgütlenmesi, yönetici merkez, redif kışlası, yeni okullar ve artan ticaret sermayesi — kentin 19. yüzyıl sonundaki mekânsal yapısını, ana ticaret yolu üzerinde bulunmayan diğer Anadolu kentlerine göre daha hızlı ve belirgin biçimde değiştirdi; bu dönüşüm süreci Cumhuriyet döneminde de yüzyıl ortasına kadar sürdü (Çorum Tarihi, s. 179).

19. yüzyıl sonunda kentin nüfusu ve mahalle dokusu için 19. Yüzyılda Çorum: Nüfus, Mahalleler ve Göçmen Yerleşimleri sayfasına bakılabilir.

Kaynaklar

• Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020 (3. Bölüm: “19. Yüzyılda ve 20. Yüzyıl Başında Çorum”, Sevgi Aktüre), s. 170-183. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf

Sık sorulan sorular

Çorum'da ilk belediye örgütü ne zaman kuruldu?

Çorum Tarihi kitabına göre kentte ilk 'Belediye' örgütü 1876 yılında kurulmuştur. 1877 tarihli Vilayet ve Belediye Kanunu ile örgütün organları (dört yıl için seçilen 6-12 kişilik Belediye Meclisi ve bu üyeler arasından hükümetçe atanan Belediye Reisi) netleşmiştir.