Çorum'un İmarı ve Altyapısı (1923-1950): Plan, Elektrik, Su, Sağlık ve Eğitim

Çorum kentinin nüfusu 1923-1950 arasında büyük ölçüde durağan kaldığından, kentin fiziksel dokusunda köklü bir değişiklik yaşanmamış; belediye ve vilayet, sınırlı bütçelerle yol genişletme, plan yaptırma ve temel altyapı hizmetlerini kurma çabasına yönelmiştir. Bu sayfa, Çorum Tarihi kitabının İlhan Tekeli tarafından kaleme alınan 5. Bölümüne dayanarak kentin imar, elektrik, su, sağlık ve eğitim altyapısındaki gelişmeleri özetler; dönemin ulaşım, tarım ve nüfus verileri ayrı bir sayfada ele alınmıştır.

Kentin 1890’lardaki Durumu ve Mahalle Yapısı

1890’da Harita Yüzbaşısı Ömeroğlu Osman’ın çıkardığı haritaya göre Çorum’da 45 mahallede 3554 Müslüman ve 119 Hıristiyan hane, 1100 dükkân, 12 han, dördü hamam (biri çifte), 135 çeşme, 2 kütüphane, 10 medrese ve 23 minareli cami bulunuyordu (Çorum Tarihi, s. 253). 1933-1934’teki tapu tahririnde kent 11 mahalleye indirilmiş, 1944’te Çarşı mahallesinin Çepni’ye bağlanmasıyla bu sayı 10’a düşmüştür: Ulukavak, Çöplü, Yavruturna, Yeniyol, Gülabibey, Tepecik, Karakeçili, Üçtutlar, Çepni ve Kunduzhan. 1935’te kentin 11 mahallesindeki 5637 binada 20.170 kişi oturuyordu (Çorum Tarihi, s. 253-254).

İmar Planı Yapma Çabaları

1930’da kabul edilen Belediyeler Kanunu, belediyelere imar planı yaptırma zorunluluğu getirmiştir. Çorum’da ilk girişim 1933’te, Nafıa Müdürü Nusret Bey’e yaptırılan bir plandır; ancak Dahiliye Vekaleti, mühendisin plan yapma yetkisi bulunmadığına karar verince bu plan uygulanamamıştır. 1939’da belediye başkanı Pertev Kalelioğlu döneminde, Bayındırlık Bakanlığı Şehircilik Fen Heyeti’nden Alman şehir plancısı Gustav Oelsner — Nazi rejiminden kaçmış ve daha sonra İstanbul Teknik Üniversitesi’nde şehircilik kürsüsünün kuruluşuna katkı sağlamış bir isim — Çorum için 1/2000 ölçekli, belediyenin sınırlı gelirini (yıllık 90.000 lira) gözeten mütevazı bir plan hazırlamıştır. Oelsner’in önerdiği beş ana iş arasında büyük parkla bağlantı yolu ve spor tesisi, pazarın düzenlenmesi, ana caddelerin ıslahı, merkezi bir meydan oluşturulması ve çevre kasabalarla bağlantı yollarının iyileştirilmesi yer alıyordu (Çorum Tarihi, s. 254-256).

1942’de Baha Çorbacıoğlu’nun ikinci belediye başkanlığı döneminde mühendis Menteşe tarafından yeni bir plan hazırlanmış; bu planda saat kulesi merkez alınarak beş ana caddenin (Ankara, Samsun, Osmancık, İskilip, Mecitözü) 24 metre genişliğinde buluşması öngörülmüş, ancak belediyenin mali durumu yetmeyince yalnız Ankara ve Samsun caddeleri bu genişlikte kalmıştır. Kitap, bu planların hiçbirinin asıllarının bulunamadığını ve genellikle uygulanmadığını, belediye başkanlarının plana bağlı kalmaksızın münferit yol ve meydan düzenlemeleriyle yetindiğini belirtir (Çorum Tarihi, s. 256-257).

1928-1943 arasında yapılan başlıca imar işleri arasında ağaç pazarı meydanının genişletilmesi (1928), Gazi Caddesi’nin açılması (1933-1936), yolların parkelenmesi (1937’den itibaren, 1938’de Samsun-Ankara yolu dahil) ve sebze/zahire pazarlarının düzenlenmesi sayılabilir. Ankara-Samsun yolu üzerindeki 40.000 m²’lik büyük park, kökeni 1884’e (mutasarrıf Mahmut Bey) ve 1914’e (mutasarrıf Nurettin Bey’in ağaçlandırması) dayanan bir alan olup 1930-1937 arasında kademeli olarak geliştirilmiştir. 1931’de heykeltıraş Kenan Yontuç’a bir Atatürk anıtı, ayrıca Yozgat ayaklanması sırasında Çorum’dan giderek şehit olanlar için bir şehitler abidesi yaptırılmıştır (Çorum Tarihi, s. 257-258).

Elektrik

Çorum belediyesi, Anadolu’da elektriğe kavuşan ilk kentlerden biri olmuştur — kitap bunu Kurtuluş Savaşı’nın kent ekonomisine kazandırdığı canlılıkla ilişkilendirir. 1923-1924’te Benderlioğlu Nuri Efendi’nin belediye başkanlığı döneminde Samsun’dan getirilen 30 beygirlik benzinli bir kamyon motoruyla basit bir tesisatla sokaklar aydınlatılmaya başlanmıştır. Bu tesisatın yetersiz kalması üzerine 1935’te, belediye başkanı Pertev Bey döneminde, 120 beygirlik kömürle çalışan bir lokomobil ve 50 kilovatlık bir dinamodan oluşan yeni bir tesis kurulmuştur. Elektrik abone sayısı 1937’de 525, 1942’de 1017, 1947’de 1226’ya yükselmiş; aynı yıl eski kamyon motoru sökülerek yerine 168 beygirlik bir dizel motor ve 88 kilovatlık bir dinamo konulmuştur (Çorum Tarihi, s. 259).

Su Şebekesi

Cumhuriyet’in başında kentin suyu üç kaynaktan (Ilıca, Serpin-Sıklık, Mürsel) künklerle sağlanıyordu. 1924’te yaptırılan bir incelemenin yetersiz kalması üzerine 1926’da G. Rampel şirketine dört suyun projesi hazırlatılmış, 1927’de bakteriyolojik açıdan en uygun bulunan Mürsel suyunun kaptajı yapılmıştır. Belediye başkanı Şevket Bey döneminde 1931’de ihale edilen büyük proje — 540 tonluk hazine, 7700 metrelik demir boru şebekesi ve 33 umumi çeşme — 1933’te tamamlanmış ve Mürsel suyu kente günde 1410 metreküp su sağlamaya başlamıştır. Kitaba göre Çorum böylece, 1936’da Türkiye’de düzenli su tesisatına sahip sadece 32 kentten biri olmuştur. Evlere su bağlanması 1934 sonrasında başlamış, ev abonesi sayısı 1940’ta 119’dan 1948’de 380’e yükselmiştir; aynı yıl sokak çeşmesi sayısı 121’e ulaşmıştır (Çorum Tarihi, s. 259-261).

Diğer Belediye Hizmetleri

Yangına karşı 1924’te bir arazöz alınmış, 1933’te itfaiye teşkilatı bir arazöz, üç tulumba ve dört itfaiyeciden oluşuyordu. 1926’da kentin çeşitli yerlerinde 12 yangın havuzu, 1934’te su şebekesi üzerinde 50 yangın musluğu yapılmıştır. Çöp toplama önce atlı arabalarla, 1936’dan itibaren de bir kamyonla yürütülmüş; 1935-1936’da yeni bir mezbaha binası yapılıp işletmeye açılmıştır (Çorum Tarihi, s. 260-261).

Sağlık Hizmetleri

Kentin ilk hastanesi, Birinci Dünya Savaşı’nın ikinci yılında operatör Akif Bey tarafından geliştirilmiş, bugünkü Eski Sıhhat Mektebi binasında (o dönem Ticaret Lisesi olarak anılan yapıda) hizmet vermiştir; bu hastane Kurtuluş Savaşı’nda Doğu Cephesi ve Sakarya Savaşı’ndan gelen yaralılara bakmıştır. 1925’te 50 yataklı memleket hastanesine dönüşen kurumun yatak sayısı 1933’te 75’e, 1940’ta 100’e çıkmıştır. 1930’da özel idare bir doğum ve çocuk bakımevi açmış, yatak sayısı zamanla 20’den 50’ye yükselmiştir. 1933’te, hastanenin boşalttığı aynı binada sağlık memuru yetiştirmek üzere gece yatılı bir Küçük Sıhhat Okulu kurulmuş; bu okul 1941’de Çorum’dan kaldırılmıştır. 1950’de kentte 10’u ihtisaslı olmak üzere 25 doktor, 5 hemşire, 12 ebe, 35 sağlık memuru ve 6 eczacı görev yapıyordu (Çorum Tarihi, s. 261-262).

Eğitim ve Kültür Kurumları

Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun ardından, 1924’te Çorum’daki Osmani, Mecidi, Terakki, Hürriyet, Ravzayı Nisvan ve Numune-i Nezahat mektepleri kapatılarak yerine kız-erkek karma İstiklal, İnkılap, Albayrak, Cumhuriyet, Gazipaşa ve Tanyeri ilkokulları açılmıştır — İstiklal İlkokulu bu dönüşümün bir parçasıdır. Üç yıllık idadi 1924-25’te ortaokula dönüştürülmüş, 1936’da Bayındırlık Bakanlığı’nca modern bir ortaokul binası yaptırılmıştır (1937’de tamamlandı). Çorumluların yıllarca sürdürdüğü ısrarlı girişimler sonucu 1946’da yeni okul binasında lise eğitimi başlamıştır. 1949-1950 öğretim yılında kentte 6 ilkokul, 1 ortaokul, 1 lise ve 2 orta dereceli meslek okulu bulunuyordu (Çorum Tarihi, s. 262-263).

Cumhuriyet öncesinde Çorum’da, biri bugün İstiklal İlkokulu bahçesinde bulunan Süleyman Fevzi Paşa Kütüphanesi olmak üzere, vakıf kütüphaneleri vardı. Medreselerin kapanmasının ardından bu koleksiyonlar birleştirilerek 1925’te bir vilayet kütüphanesi kurulmuş, kütüphaneye memur olarak Hafız-ı Kütüb Eşref (Ertekin) Bey atanmıştır — bugünkü Çorum kütüphaneleri ağındaki Eşref Ertekin Şube Halk Kütüphanesi’nin adı, bu ilk vilayet kütüphanecisinden gelmektedir. Harf devriminin ardından 1929-1938 arasında Çorum’da açılan Ulus Dershaneleri’ne 20.078 kişi devam etmiş, 9710’u okuma yazma belgesi almıştır. Şubat 1933’te açılan Çorum Halkevi, dokuz kol halinde (Dil-Tarih-Edebiyat, Ar, Gösterit, Spor, Sosyal Yardım, Halk Dershaneleri, Kitap Sarayı, Köycülük, Müze-Sergi) faaliyet göstermiş; 1938’de 47 kadın, 921 erkek üyesi bulunuyordu. Halkevi’nin Kültür ve Edebiyat kolu, 1938-1946 arasında Çorum tarihi, coğrafyası ve folkloru üzerine 61 sayı çıkan Çorumlu dergisini yayımlamıştır (Çorum Tarihi, s. 263-264).

Kaynaklar

• Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020, ISBN 978-605-84272-4-2 — 5. Bölüm “1923-1950 Döneminde Çorum’daki Gelişmeler” (İlhan Tekeli), s. 253-265. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf

Sık sorulan sorular

Çorum'a elektrik ne zaman geldi?

Kitaba göre Çorum belediyesi, 1923-1924'te Samsun'dan getirilen benzinli bir kamyon motoruyla basit bir tesisatla sokakları aydınlatmaya başlamış, Anadolu'da elektriğe kavuşan ilk kentlerden biri olmuştur. Şebeke 1935'te yenilenmiş, abone sayısı 1937'de 525'ten 1947'de 1226'ya yükselmiştir.

Çorum'da düzenli su şebekesi ne zaman kuruldu?

Mürsel suyunun kente taşınması projesi 1931'de ihale edilmiş, 1933'te tamamlanarak günde 1410 metreküp su sağlamaya başlamıştır. Kitaba göre Çorum böylece 1936'da Türkiye'de düzenli su tesisatına sahip sadece 32 kentten biri olmuştur.

Çorum Halkevi ne zaman açıldı?

Çorum Halkevi Şubat 1933'te bugünkü belediye binasında açılmış; dokuz kol halinde faaliyet göstererek kentin kültürel ve folklorik derlemelerine katkı sağlamıştır.