Çorum'da Tabakhanecilik ve Dericilik Geleneği
Dericilik, 19. yüzyılda ve 20. yüzyıl başında Çorum kentinin en eski ve en önde gelen üretim kollarından biriydi. Çorum Tarihi kitabında Sevgi Aktüre’nin kaleme aldığı bölüme göre kent, çevresindeki yoğun küçükbaş hayvancılığın (koyun, keçi) ürettiği derilerin toplandığı ve işlendiği bir “ara kent” konumundaydı; bu ham madde de bölgeye 11. yüzyıldan başlayarak yerleşen Oğuz boylarının çobanlık geleneğine dayanıyordu (bu konuda ayrıntı için Çorum Tarihçesi sayfasına bakılabilir) (Çorum Tarihi, s. 150-151).
Tabakhane Mahallesi
Kentte toplanan ham derilerin işlendiği tabakhaneler, gürültüsü ve kokusu nedeniyle diğer esnaftan ayrı, su kaynağına yakın bir bölgede toplanırdı; Ankara ve Tokat gibi diğer Anadolu kentlerinde olduğu gibi Çorum’da da bu bölge, ticaret merkezinin batısında yer aldı. Çorum’un elde bulunan en eski şer’iyye sicili olan 1595 tarihli defterde bu mahalle Tabakhane Mahallesi adıyla geçer; mahallenin daha önceki tarihlerde, bölgenin Türklerin eline geçmesinden hemen sonra kurulmuş olması da olasıdır (Çorum Tarihi, s. 152).
Mahallede “büyük ve küçük göl” denilen iki havuz, derileri işlemede kullanılıyordu; batı tarafında ise derilerin kurutulduğu bir meydan vardı. Mahallenin kendi adını taşıyan bir camisi de bulunuyordu. Bu düzen, tabakhanelerin işlevini sürdürdüğü 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar büyük ölçüde değişmeden kaldı (Çorum Tarihi, s. 155).
Ahi Evran ve Lonca Düzeni
Diğer Anadolu kentlerinde olduğu gibi Çorum’da da debbağlar (deri tabaklayan ustalar), esnaf içinde ayrıcalıklı bir konuma sahipti. Kitaba göre bunun kökeni, Selçuklular döneminde Anadolu’da kurulan “ahi” örgütlenmesine dayanır: Kırşehir’de yaşamış olan Nasırüddin Ahi Mahmut Evran (öl. 1280), önce deri işçilerini örgütleyerek Anadolu’da ahiliğin temellerini attı ve debbağların, kunduracıların piri sayıldı; etkinliği Çorum’u da içine alan geniş bir alana yayıldı.
Osmanlı döneminde bu gelenek “lonca” adlı esnaf örgütleri içinde sürdürüldü. Çorum’da her üretim kolunun kendi loncası olmakla birlikte, debbağların loncası genel bir karar yeriydi: bütün esnafı ilgilendiren büyük işlerde, Tabakhane Mahallesi’nde (sonradan Medrese Mahallesi olarak anılmıştır) bulunan Ahi Evran Tekkesi’nde toplantı yapılır, bu toplantılara debbağların yiğitbaşısı başkanlık ederdi; kendi lonca kararına razı olmayan esnaf burada itiraz edebilir, ama genel loncanın kararı değişmezdi. Aynı yer, debbağların işe başlarken ve işi bırakırken toplanıp dua ettiği, deri ve köselelere değer biçtiği mekândı. 1595 tarihli sicilden bu işlevin o tarihte de sürdüğü anlaşılıyor; halk dilinde “Ahirvan Tekkesi” olarak anılan yapı, içinde bir yatır olmamasına karşın 20. yüzyıl başına kadar ayakta kaldı ve halkın büyük saygısını gördü (Çorum Tarihi, s. 155-156).
Üretim Ölçeği ve Pazar
-
yüzyıl başında Çorum tabakhanelerinden elde edilen deriler Kayseri, Yozgat, Merzifon, Samsun ve Amasya’ya gönderiliyor; kent dışına satılan deri türleri gön (kösele) ve sahtiyan oluyordu. Aynı dönemde kentteki tabakhane sayısı 73’tü. Karşılaştırma için, aynı yıllarda küçük deri üreten tabakhanelerin yoğun bulunduğu İzmir’de 50, Manisa’da 60, Uşak’ta 40, Bursa’da yaklaşık 28 küçük debbağ vardı; nüfusça bunlardan küçük ya da benzer büyüklükte olan Çorum’un 73 tabakhaneyle dericiliği en önde gelen ekonomik faaliyeti hâline getirdiği söylenebilir (Çorum Tarihi, s. 156-157).
-
yüzyıl sonlarından başlayarak, özellikle Fransa’da geliştirilen krom sepisi, anilin boyama ve yağlı dolap gibi yeni dericilik tekniklerinin yaygınlaşması, geleneksel yöntemlerle çalışan Anadolu dericiliğinin dış pazar bulmasını zorlaştırdı ve tabakhanelerin eski önemini yitirmesine yol açtı. Buna karşın 1913-1917 sanayi istatistiklerinde İstanbul ve İzmir limanlarından hâlâ küçük deri ihraç edildiğinin görülmesi, Çorum tabakhaneleri gibi küçük ölçekli işletmelerin bir süre daha işlevini koruduğunu gösteriyor (Çorum Tarihi, s. 156).
Dericilikle bağlantılı esnaf arasında dikiciler de önemli bir yer tutuyordu: kitaba göre bunlar, Çöplük mevkiindeki “arasta” düzenindeki dükkânların çoğunu kullanıyor, kentin bu kesimi zaman zaman yangın geçirip yeniden inşa edilse de burada eskiden olduğu gibi ayakkabı ve terlik satışı sürüyordu (Çorum Tarihi, s. 157). Bugün merkezdeki Dikiciler Arastası da bu çarşı geleneğinin izlerini taşıyan bir mekândır.
- yüzyılda Çorum’un diğer önemli zanaatleri — dokumacılık, bakırcılık ve demircilik — için 19. Yüzyılda Çorum’da Dokumacılık, Bakırcılık ve Demircilik sayfasına bakılabilir. İskilip’teki Tabakhane Camisi de aynı zanaatin ilçedeki izlerini taşıyan bir yapıdır.
Kaynaklar
- Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020 (3. Bölüm: “19. Yüzyılda ve 20. Yüzyıl Başında Çorum”, Sevgi Aktüre), s. 150-157. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf
Sık sorulan sorular
Çorum'da 20. yüzyıl başında kaç tabakhane vardı?
Çorum Tarihi kitabına göre 20. yüzyıl başında kentte 73 tabakhane bulunuyordu; buradan elde edilen gön (kösele) ve sahtiyan Kayseri, Yozgat, Merzifon, Samsun ve Amasya'ya gönderiliyordu.