Osmanlı Arşivi Belgelerinde Çorum

Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu, Çorum Belediyesi Kent Arşivi adına İrfan Yiğit tarafından hazırlanmış ve 2017’de Çorum Belediyesi Kültür Yayınları arasından çıkmıştır. Çalışma, (bugünkü Cumhurbaşkanlığı) Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı’nda iki yıl süren bir taramanın ürünüdür: adında veya metninde “Çorum” geçen yaklaşık 32 bin sayfalık belgenin dijital kopyası, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü ve arşiv uzmanı Mustafa Tatlısu’nun katkısıyla 2016’da Kent Arşivi’ne kazandırılmıştır. Katalogdaki her kayıt; belgenin bulunduğu fonun kısaltılmış kodunu (örneğin Cevdet Evkaf için C.EV, Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi için DH.MKT), dosya ve gömlek numaralarını, belge tarihini ve kısa bir konu özetini içerir — bu sayede araştırmacılar Kent Arşivi’ne başvurarak belgenin dijital görüntüsüne ulaşabilir.

Kataloğun verdiği tarihler çoğunlukla Hicri, I. Dünya Savaşı yıllarına ait bazı geç dönem belgelerde ise Rumi takvime göredir; kitap bunların Miladi karşılığını vermediğinden, bu sayfada da çevrilmeden kataloktaki haliyle aktarılmıştır (yaklaşık Miladi karşılık parantez içinde “≈” işaretiyle verilmiştir). Aşağıdaki özetler kendi cümlelerimizle yeniden yazılmıştır; belgede adı geçen özel kişilerin borç, suç veya dava kayıtlarına yer verilmemiştir.

Çorum’un Osmanlı dönemi tarihine dair genel bir çerçeve için Tarihçe sayfasına, kentin tanınmış Osmanlı yapıları için Çorum Saat Kulesi, Veli Paşa Hanı ve Çorum Ulu Camisi sayfalarına, Osmancık’taki Koyun Baba Türbesi ile Akşemseddin ve Koyun Baba yazısına bakılabilir; bu sayfa onlarda anlatılanları tekrar etmeden, kataloğun kayıtlarını temalara göre özetler.

Afetler: Deprem, Yangın, Kıtlık, Çekirge

• Bir depremde Çorum’daki cami ve mescitler yıkılmış, cuma ve bayram namazı kılınacak yer kalmadığından Karakeçili Mahallesi’ndeki bir mescit camiye dönüştürülmüştür (C.EV 283/14419, H.1209, s. 132).
• Depremin hasarı henüz giderilmeden bu kez yangın çıkmış, çarşı ve pazar harap olduğundan halkın ordu için istenen deve sayısını karşılayamadığı bildirilmiştir (C.DH 37/1802, H.1215, s. 124).
• Ankara’da hissedilen hafif şiddetli bir deprem Çorum ve İskilip’te de hissedilmiş, can kaybı yaşanmamıştır (DH.EUM.6.Şb 53/14, H.1336 ≈1918, s. 198).
• Kırşehir, Yozgat, Çorum ve köylerinde can ve mal kaybına yol açan bir sel felaketi hakkında bilgi verilmiştir (DH.EUM.EMN 88/24, H.1332 ≈1914, s. 211).
• Yozgat’a bağlı Çorum kazasının Hamamözü köyünde ortaya çıkan çekirgelere karşı önlem alınması istenmiştir (DH.MKT 1625/51, H.1306 ≈1889, s. 287).

Göç ve İskân

• Ahıska’dan gelen muhacirlerin Çorum’da kurduğu köye “Mahmudiye” adı verilmiştir (BEO 618/46279, H.1312, s. 87).
• Hamamözü’nde yerleşen Ahıska muhacirlerinin kurduğu köye, padişahın adına atfen “Mamuretülhamid” denmiştir (BEO 802/60084, H.1314, s. 89).
• Hüseyinabad nahiyesinde yerleşen Batum muhacirlerinin köyüne “Beşiktepe” adı verilmiştir (BEO 3684/276280, H.1327, s. 97).
• Çorum kazasında Çerkes muhacirleri için kurulan köylere Ertuğrul, Mecidiye ve Osmaniye adları verilmiş; imam ve muhtarları için mühür gönderilmiştir (DH.MKT 1911/55, H.1309, s. 294).
• Canik’ten sevk edilen Rumların Sungurlu, Mecitözü ve Hüseyinabad kaza/nahiyesine yerleştirildiği bildirilmiştir (DH.ŞFR 571/5, R.1333, s. 393).

Yapılar ve Vakıflar

• Çorum’daki Gülabibey Camii ve Medresesi’nin onarımı için ödenek ayrılmıştır (BEO 1201/90024, H.1316, s. 63).
• Depremle yıkılıp yeniden yapılan bir caminin hizmetlileri için Kalkankaya (Hacı Bayram) köyü vakfedilmiştir (C.EV 151/7536, H.1212, s. 127).
• Kapan Hanı ve diğer vakıf yapılardan elde edilen kira gelirinin, mütevelli eliyle su yollarının onarımına harcandığı belirtilmiştir (C.İKTS 21/1045, H.1212, s. 140).
• Selçuklu döneminden kalma ve IV. Murad tarafından da onarılan Çorum’daki büyük caminin halı ve döşemelerinin yenilenmesi ele alınmıştır (DH.MKT 1121/91, H.1324 ≈1906, s. 270).
• Çorum’daki Mevlevi Dergâhı’nın harap durumda olduğu, vakıf gelirinin onarıma yetmediği belirtilerek hazineden yardım istenmiştir (DH.MKT 1177/67, H.1325 ≈1907, s. 272).

Eğitim ve Sağlık

• Osmancık’ta halkın katkısıyla inşa edilen Rüşdiye Mektebi’ne öğretmen ve hizmetli gönderilmesi istenmiştir (BEO 1213/90951, H.1316, s. 64).
• Çorum’da frengi hastanesi olarak kullanılmak üzere bir bina satın alınmıştır (DH.MKT 458/11, H.1319 ≈1902, s. 310).
• Bakteriyolojihanenin inşasının hızlandırılması ve Abdalbudu köyünde görülen sığır vebasına karşı önlem alınması istenmiştir (DH.MKT 2609/60, H.1323 ≈1905, s. 339).
• Aşırı kalabalıklaşan Çorum Hapishanesi’nde tifo salgını çıkması üzerine mahkûmların bir kısmı kışlaya nakledilmiştir (DH.MKT 2847/30, H.1327 ≈1909, s. 348).
• Çorum İdadisi’ne (lise) yapılacak ek bölümün inşaat masrafı karşılanmıştır (MF.MKT 1064/41, H.1326 ≈1908, s. 485).

Yollar ve Haberleşme

• Ankara, Kırşehir, Yozgat ve Çorum kasabaları arasındaki şoselerde otomobil işletilmesi imtiyazı değerlendirilmiştir (BEO 3101/232519, H.1325 ≈1907, s. 83).
• Yeni inşa edilen İskilip-Çorum şosesinde çalışanlara hükümet adına teşekkür edilmiştir (DH.İD 178/36, H.1332 ≈1914, s. 245).
• Çorum-Osmancık telgraf hattının uzatılmasına törenle başlanmıştır (DH.MKT 1217/33, H.1325 ≈1907, s. 273).
• Sungurlu-Alaca telgraf hattı tamamlanarak haberleşmeye açılmıştır (DH.MKT 1267/44, H.1326 ≈1908, s. 276).
• Yıkılmış olan Çorum Telgrafhanesi’nin yeniden inşasına izin verilmiştir (DH.MKT 1659/73, H.1307 ≈1889, s. 288).

Asayiş

• Merzifon-Amasya yolunda soygun yapan Selmanlı Aşireti eşkıyasının bir kısmı yakalanarak Çorum’da hapsedilmiştir (C.ZB 30/1484, H.1279 ≈1862, s. 161).
• Hamamözü’nde bir köyü basıp camiden çıkan halkı kurşuna tutan ve mallarını gasp eden Rum eşkıyası aranmıştır (DH.EUM.6.Şb 40/17, H.1336 ≈1918, s. 196).
• Çorum köylerinde öşür zahiresini yağmalayan Kürt Dede Çetesi’ne karşı önlem alınması istenmiştir (DH.EUM.6.Şb 52/21A, H.1336 ≈1918, s. 197).
• Çorum yöresindeki eşkıyanın takibi için yüz kişilik bir kuvvet gönderilmesi istenmiştir (DH.ŞFR 80/17, H.1335 ≈1917, s. 377).
• Çorum, Kastamonu ve Sivas sınırlarında eşkıyalık yapan Kördede Çetesi’nin takip ve etkisiz hale getirilmesi istenmiştir (DH.ŞFR 87/294, H.1336 ≈1917, s. 380).

Ekonomi ve Madenler

• Çorum ve Kırşehir sancaklarında bulunan gümüş ve bakır madenleri hakkında bir rapor hazırlanmıştır (C.DH 98/4868, H.1237 ≈1822, s. 125).
• İstanbul’daki basmacı esnafı için İskilip ve Çorum yöresinden her yıl cehri boyası satın alınıp gönderilmesi kararlaştırılmıştır (C.İKTS 40/1987, H.1220 ≈1805, s. 140).
• Kayseri Güherçile Fabrikası’na Çorum sancağı muhasebeciliğince aktarılması gereken ödeneğin gecikmesinin üretimi aksatmaması istenmiştir (BEO 3157/236733, H.1325 ≈1907, s. 92).
• Çorum’a getirilip satılan pamuktan alınacak gümrük resminin miktarı belirlenmiştir (C.ML 410/16786, H.1256 ≈1841, s. 148).
• İskilip’te tahrip edilip yağmalanan bir un fabrikası hakkında adli soruşturma yürütülmüştür (DH.MUİ 24/3-5, H.1328 ≈1910, s. 353).

Kazılar ve Eski Eserler

• Çorum’daki hafriyatı yürüten Makridi Bey’e ödenecek paranın havalesi yapılmıştır; bu kayıt, Theodore Makridi’nin bölgedeki erken dönem kazı çalışmalarına Osmanlı arşivinden düşen izlerden biridir (MF.MKT 1174/3, H.1329 ≈1911, s. 489).
• Oxford Üniversitesi’nden Anderson’un Çorum, Merzifon, Amasya, Tokat, Zile ve Niksar yöresindeki eski eserleri inceleyip fotoğraflamak istediği bildirilmiştir (DH.ŞFR 236/53, R.1315 ≈1899, s. 365).
• Rus ve Alman heyetlerinin, Hüseyinabad nahiyesi ile Sungurlu yöresindeki bazı köy ve kalelerdeki eski eserleri ölçüp incelediği bildirilmiştir (DH.ŞFR 267/20, R.1317 ≈1901, s. 366).
• Sungurlu’nun İkizli köyünde bulunan, Bizans dönemine ait resimli altınların Müze-i Hümayun’a teslim edildiği bildirilmiştir (DH.MKT 821/50, H.1321 ≈1904, s. 321).
• Abdalbudu köyünde ortaya çıkan eski sikkelerin tamamlanıp gönderilmesi, kazı işçilerinin ücretinin Maarif geliri üzerinden ödenmesi istenmiştir (MF.MKT 327/2, H.1314 ≈1896, s. 491).

Kaynaklar

• Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu, yay. haz. İrfan Yiğit, Çorum Belediyesi Kültür Yayınları, Çorum 2017, ISBN 978-605-82689-3-7. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2023/05/orum-belgeleri-osmanli-arsivleri.pdf