Cumhuriyet Arşivi Belgelerinde Çorum

Cumhuriyet Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu, Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu’nun devamı olarak yine İrfan Yiğit tarafından hazırlanmış ve 2017’de Çorum Belediyesi Kültür Yayınları arasından çıkmıştır. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’ndeki Çorum’la ilgili toplam 41 bin sayfalık belgenin (32 bini Osmanlı, 9 bini Cumhuriyet dönemine ait) iki yıllık dijitalleştirme çalışmasının Cumhuriyet dönemine düşen kısmını katalog hâline getirir. Kayıtlar büyük ölçüde Bakanlar Kurulu (İcra Vekilleri Heyeti) kararlarından, Başbakanlık ve bakanlık yazışmalarından oluşur; her kayıt fon-dosya-gömlek numarası dizisini, belge tarihini (bu dönemde doğrudan Miladi) ve kısa bir özeti içerir.

Bu sayfa, kataloğun siyasi parti/Vatan Cephesi telgraf koleksiyonu gibi konu dışı bölümlerini değil, imar-bayındırlık, eğitim, sağlık, sanayi, afetler, idari değişiklikler ve kazı izinleriyle ilgili kayıtları özetler; özel kişilerin borç, suç veya dava kayıtlarına yer verilmemiştir. Çorum’un Cumhuriyet dönemi tarihine dair genel çerçeve için Tarihçe sayfasına, Çorum’da Dergiler ve Halkevi Yayınları yazısına, Hattuşa kazı tarihi için Boğazkale Tarihi sayfasına, ilçe kuruluş öyküleri için ilgili ilçe tarihi sayfalarına (Laçin, Sungurlu, Mecitözü, Alaca, Kargı) bakılabilir; bu sayfa onlarda anlatılanları tekrarlamadan kataloğun kayıtlarını temalara göre özetler.

İmar ve Bayındırlık

• Çorum Hükümet Konağı’nın ikinci kısım inşaatına ait sözleşme ve tadilleri Bayındırlık (Nafia) Vekâleti ile müteahhit arasında 1954-1956 arasında birkaç kez ele alınmıştır (30-11-1-0-257-16-3, s. 182-183).
• Kızılırmak üzerindeki Dutluca Köprüsü’nün geçişe elverişli hâle getirilmesi için Çorum’a 15.000 lira yardım ayrılmıştır (30-18-1-2-108-27-16-1, 18/05/1945, s. 224).
• Çorum-Osmancık yolunun yapımı için Bayındırlık Bakanlığı bütçesinden Çorum Özel İdaresi’ne 20.000 lira ayrılmıştır (30-18-1-2-110-29-2-1, 18/04/1946, s. 225).
• Çorum-Çerikli şosesi üzerindeki bir kemer varyantının inşası, ihaleye istekli çıkmaması üzerine emaneten yaptırılmıştır (30-18-1-2-99-67-20-1, 01/08/1942, s. 220).
• Çorum-İskilip arasındaki Hükümet Konağı inşaatının ihalesi 1974’te kabul edilmiştir (30-18-1-2-325-6-6, 24/01/1974, s. 256).
• Çorum’un ikinci kısım içme suyu tesisleri için 1969-1972 arasını kapsayan, toplam 11.200.000 liralık bir proje programa alınmıştır (30-18-1-2-238-56-5, 06/08/1969, s. 252).

Eğitim

• İstimlak edilen Piribaba Kabristanı’nın bedelinin bir kısmı, Çorum’da yapılacak Muallim Mektebi’nin finansmanına ayrılmıştır (30-18-1-2-6-58-9-1, 27/11/1929, s. 210).
• Çorum’da bir Kız Enstitüsü binası yapılmak üzere belediyeye ait beş bin metrekarelik arsa Maarif Vekâleti’ne tahsis edilmiştir (30-1-0-0-117-743-7-46, 1955, s. 65).
• Çorum Bölge Sanat Okulu’nun demir atölyesi inşaatına ait ihale, usul eksikliğine rağmen işin ivediliği gerekçesiyle geçerli sayılmıştır (30-18-1-2-102-60-12-1, 16/08/1943, s. 222).
• Çorum İlköğretmen Okulu için yaptırılacak yatakhane binasının inşaat ihalesi kabul edilmiştir (30-18-1-2-145-113-11-1, 19/02/1957, s. 236).
• Sarta köyünde yapılan okul binası için müteahhide ödenecek paranın köy muhtarlığınca karşılanması istenmiştir (30-10-0-0-144-29-19, 1946, s. 98).
• Çorum Halkevi’nin kültürel faaliyetleri arasında 1943’te açılan bir resim sergisi ile 1948’de düzenlenen temsil şubesi çalışmaları da kayıtlara geçmiştir; Halkevi’nin dergi ve gazete yayınları Çorum’da Dergiler ve Halkevi Yayınları sayfasında ayrıca ele alınmıştır (490-1-0-0-975-775-3 ve 490-1-0-0-1022-933-2, s. 316).

Sağlık

• Çorum Memleket Hastanesi ile Sıhhat Dairesi’nin kinin, frengi ilacı ve cerrahi alet ihtiyacı için 6.450 liralık bir kambiyo izni verilmiştir (30-10-0-0-191-309-8-6, 27/06/1932, s. 101).
• Çorum Veremle Savaş Derneği’nin “genel menfaatlere yarar dernekler” arasına alınması kararlaştırılmıştır (30-18-1-2-129-59-7-1, 11/08/1952, s. 229).
• Çorum Göğüs Hastalıkları Hastahanesi’nin 1956 yılı yiyecek ihtiyacına dair ihale sözleşmesi onaylanmıştır (30-18-1-2-144-69-19-1, 18/08/1956, s. 234).
• Sungurlu’daki Devlet Hastanesi’nin 1972 yılı yiyecek, yakacak, temizlik ve ilaç ihtiyacına ait ihale kabul edilmiştir (30-18-1-2-292-98-13-1, 24/12/1972, s. 255).
• Çorum Verem Hastanesi’ne, o sırada görev yapan Dr. Abdurrahman Öztürk’ün yanına ikinci bir uzman tayin edileceği bildirilmiştir (30-1-0-0-117-743-7-21, 05/12/1955, s. 62).

Sanayi

• Merkezi Çorum olmak üzere çimento ve kireç üretmek amacıyla kurulan Çorum Çimento Sanayii Türk Anonim Şirketi’ne, ana sözleşmesi incelenerek kuruluş izni verilmiştir (30-18-1-2-134-120-14-1, 15/02/1954, s. 231).
• Çorum Un Fabrikası Türk Anonim Şirketi’nin esas sözleşmesinde değişiklik onanmıştır; bu kayıt fabrikanın 1936’da zaten faaliyette olduğunu göstermektedir (30-18-1-2-67-68-5-1, 10/08/1936, s. 215).
• Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Genel Müdürlüğü’nden Çorum’a bir şeker fabrikası yaptırılması yönünde bir öneri geldiği bildirilmiştir (30-1-0-0-117-743-7-1, 31/05/1957, s. 60).
• Çorum Valisi’nin, bir Suni Tahta Fabrikası’nın açılmasıyla ilgili isteklerini ilettiği kaydedilmiştir (30-1-0-0-120-761-4-5, 11/03/1967, s. 69).
• Dört milyon lira sermayeli Manisa-Çorum-Malatya-Maraş Yem Fabrikası Anonim Şirketi’ne Yem Sanayii T.A.Ş.’nin sermaye katılımına izin verilmiştir (30-18-1-2-232-23-14-1, 12/04/1969, s. 252).

Afetler

• 21 Kasım-2 Aralık 1942 gecesi Çorum-Osmancık’ta meydana gelen zelzelenin hasarına dair Çorum Valiliği’nden ardı ardına telgraflar gelmiştir (30-10-0-0-120-849-7, 04-14/12/1942, s. 94-96).
• Aynı deprem dizisinin ardından, evleri yıkılan köylülere yeni ev, ahır ve samanlık yapmaları için devlet ormanlarından parasız kerestelik ağaç verilmesi kararlaştırılmıştır (30-18-1-2-104-3-21-1, 03/01/1943, s. 223).
• Çorum’a bağlı Hamamlı köyünde sürekli yağan yağmurlar yüzünden evler tamamen yıkılmış, sel hayvanları da sürüklemiştir (30-1-0-0-121-770-4-2, 05/01/1940, s. 70).
• Bayat’ın Kunduzlu köyünde çıkan bir yangında zarar gören ailelerin Mantarlık mevkiine yerleştirilmesi kararlaştırılmıştır (30-18-1-2-200-74-14-1, 16/07/1963, s. 244).
• Kargı’nın İnceçay köyünde su baskınına uğrayan ailelerin köy sınırları içindeki Karaardıç mevkiine yerleştirilmesi kararlaştırılmıştır (30-18-1-2-218-26-12-1, 08/04/1968, s. 250).
• Kargı’nın Dereköyü’nde 1959’da yaşanan su baskınında konutları yıkılan 104 afetzedeye, borçlandırılarak yaptırılan konutların maliyetinden indirim yapılmıştır (30-18-1-2-301-54-11-1, 1959/28/06/1973, s. 255).

İdari Değişiklikler

• Çorum Vilayeti dahilinde Yeniçamlıca ve Kızılviran adlarıyla iki, Sungurlu kazası dahilinde de Yekbaş adıyla bir nahiye kurulmuştur (30-11-1-0-53-2-20, 19/01/1930, s. 111-112).
• Merkez kazaya bağlı Yeniçamlıca nahiyesinin merkezi Laçin köyüne taşınmış, nahiyenin adı bu vesileyle “Laçin nahiyesi” olarak değiştirilmiştir — ilçenin bugünkü adının, 1990’da kazandığı ilçe statüsünden önce, idari birim adı olarak kullanıldığını gösteren bir kayıttır (30-11-1-0-94-10-11, 16/04/1935, s. 125).
• Merkez kazaya bağlı Seydim köyünde yeni bir nahiye kurulmasına dair kararname hazırlanmıştır (30-11-1-0-171-32-5-6, 31/10/1944, s. 144).
• Kargı’nın Hacıhamza köyünde bir nahiye kurulması kararı, Çorum’dan gönderilen telgraflarda halkın memnuniyetiyle birlikte bildirilmiştir (30-1-0-0-19-108-1, 1950’ler, s. 49-50).
• Mecitözü’nün Cemilbey nahiyesine bağlı Çıkhasan, Miyanesultan, Koyunoğlu ve Mazıbaşı köyleri bu nahiyeden ayrılarak Alaca kazasına bağlanmıştır (30-11-1-0-77-11-17, 19/04/1933, s. 120).

Kazı İzinleri

• Türk Tarih Kurumu’nun 1935’ten beri sürdürdüğü Alacahöyük hafriyatına devam edilmesi ve höyük üzerindeki 80 haneli köyün, dünya ilim âleminde büyük önem taşıyan bu kazı alanının tahliyesi için kademeli olarak istimlak edilmesi kararlaştırılmıştır (30-10-0-0-146-42-24, 1939, s. 99).
• İstanbul Alman Asar-ı Atika (Arkeoloji) Enstitüsü’nün 1931’den beri Sungurlu’nun Boğaz Köyü’nde sürdürdüğü kazıya, Dr. Kurt Bittel yönetiminde devam edilmesine izin verilmiştir (30-18-1-2-67-64-9-1, 27/07/1936, s. 215).
• Aynı Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün, bu kez “Boğazkale Nahiyesi” adıyla anılan bölgedeki hafriyatına Dr. Bittel yönetiminde devam etmesine yeniden izin verilmiştir — kayıt, yerleşimin adının 1936’daki değişikliğin ardından resmî yazışmalara yansıdığını da göstermektedir (30-18-1-2-87-46-19-1, 25/05/1939, s. 218).
• Alacahöyük’te Türk Tarih Kurumu’nun araştırması nedeniyle höyük üzerindeki köyün, mevcut yerine bir kilometre uzaklıktaki hafif eğimli bir sırta taşınması onanmıştır (30-18-1-2-74-32-10-1, 20/04/1937, s. 216).

Kaynaklar

• Cumhuriyet Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu, yay. haz. İrfan Yiğit, Çorum Belediyesi Kültür Yayınları, Çorum 2017, ISBN 978-605-82689-5-1. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2023/05/orum-belgeleri-cumhuriyet-arsivleri.pdf