Çorum Rehberi
Ana sayfa ›İlçeler ›Alaca

Kalehisar Ören Yeri

AlacaHitit ve ArkeolojiArkeolojiTarihi Yapılar

Kalehisar Ören Yeri, Alaca ilçesine bağlı Mahmudiye köyü sınırlarında, Osmanlı kayıtlarında Karahisar-ı Demirli adıyla geçen Orta Çağ yerleşmesinin kalıntılarını barındıran arkeolojik alandır. Kale ve surların yanında bir medrese, bir kervansaray ve bir hamam bilinir. Oktay Aslanapa 1965 ve 1966’da burada sondajlar yapmış; 2021’den bu yana kazılar Aydın Adnan Menderes Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mustafa Kemal Şahin başkanlığında sürmektedir. Medresenin planı için bkz. Kalehisar Medresesi (Behramşah Medresesi).

Ad ve konum

Yerleşme kaynaklarda Karahisar-ı Demirli (Demürlü), Demirli Karahisar, Karahisar Temürlü ve Karahisar Demirci adlarıyla da geçer; TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kale ile çevresindeki iki mahalleli kasabadan oluşan yerleşme sonradan Kalehisar olarak anılmıştır. Hakan Yazar ile Mehmet Ali Bozkuş, “Demirli” adının yakındaki Demir Ziyareti zaviyesine ve Demirşeyh köyüne atfen verilmiş olabileceğini yazar (bkz. Demirşeyh Türbesi). Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Mirkâtü’l-Cihâd’ında yer alan ve yazarların menkıbevi bulduğu bir anlatı da adı, Melik Danişmend’in gazilerinin kaleyi alamayıp çekilirken yaktıkları silahların dönüştüğü demir gibi bir taşa bağlar.

Konum için kaynaklar farklı ölçüler verir. Aslanapa kalıntıları Alacahöyük’ün 5 km kuzeydoğusunda, Yazar ve Bozkuş Alacahöyük ören yerinin 6 km kuzeyinde ve Çorum-Sungurlu karayolunun 5 km güneyinde gösterir. Alaca’ya uzaklık İTÜ’nün 2024 duyurusunda 15 km, Alaca Kaymakamlığı’nın sayfasında 20 km (ikisinde de kuzeybatı), Çorum Kültür Envanteri’nde 20 km (kuzey), Çorum Tarihi’nde yaklaşık 5 km (kuzeydoğu) olarak geçer (Çorum Tarihi, s. 77). İTÜ alanı Mahmudiye köyünün 1 km güneyinde, envanter yapı topluluğunu köyün 2-3 km güneyinde, Kaletepe mevkiinde gösterir. Alacahöyük-Kalehisar-Mahmudiye arasındaki 7 km’lik parkur Hitit Yolu günübirlik parkurlarındandır.

Çorum Kültür Envanteri yapı topluluğunu “Kalehisar (Behramşah) Külliyesi” adıyla kaydeder (s. 257). TDV İslâm Ansiklopedisi ise Karahisar-ı Behramşah adını Yozgat’taki, bugün Saraykent olarak bilinen başka bir Karahisar için verir.

Frig dönemi izleri

Çorum Tarihi’nde Sevim Uluç, Kalehisar’ı Çorum’daki Frig yerleşmeleri arasında sayar; yüksek bir kayalığın üzerindeki, çift başlı arkalığıyla Midas Kenti örneklerine benzeyen Kybele sunağında Frig yazısı bulunduğunu yazar (Çorum Tarihi, s. 39). Çorum Kültür Envanteri de kale tepesinde Frig ve Bizans, eteklerinde Bizans ve Selçuklu yerleşmeleri bulunduğunu kaydeder (s. 138). Dönemin genel çerçevesi için bkz. Eskiçağ’da Çorum.

Selçuklu ve Beylikler dönemi

Ömür Bakırer Çorum Tarihi’nde Karahisar’ın Selçuklu döneminde önemli bir yönetim merkezi olduğunun belirtildiğini yazar; Faruk Sümer’in, bu dönemde bölgenin merkezinin Demirli Karahisar olduğunu, Çorum şehrinin ise Osmanlı döneminde oluştuğunu ileri sürdüğünü aktarır (Çorum Tarihi, s. 75, 77). Kitaba göre H. 665 / M. 1266’da Karahisar’da hüküm süren Hüsameddin Timurtaş vakfiyesiyle medreseye arazi vakfetmiştir; yapının Hüsamiye Medresesi diye anılması bundan kaynaklanıyor olabilir (Çorum Tarihi, s. 79).

Yazar ve Bozkuş, Kurt Bittel’in 1955’te yayımladığı sikke buluntularına ve yapı kalıntılarına dayanarak yerleşmeyi Selçuklu döneminde ekonomik açıdan gelişkin, askerî bakımdan önemli bir yer olarak tanımlar. Aktardıkları kaynaklara göre İlhanlı emiri Tugaçar 1295’te Karahisar-ı Demirli’ye yerleşmiş, Mevlânâ’nın müritlerinden Şeyh Muhammed Selmâstî burada gömülmüş, Kadı Burhâneddin kaleyi 1386’da muhtemelen savaşmadan almıştır.

Çorum Ulu Camisi’ndeki 14. yüzyıl başına ait ahşap minberin, halk arasında söylendiği gibi Karahisar’dan getirilmiş olabileceği genellikle kabul edilir (Çorum Tarihi, s. 77); Yazar ve Bozkuş da minberin Karahisar-ı Demirli’de yıkılan bir camiden getirildiği rivayetini aktarır.

Osmanlı döneminde bir kaza merkezi

Suraiya Faroqhi’ye göre Fâtih dönemi sayım defterinde Demirli Karahisar “nefs” ve “şehir yeri” diye tanımlanır ve Çorum gibi bir “vilayet” merkezi sayılır. Kanuni döneminin başında Çorum sancağının beş kazasından biridir ve 1637-38 tarihli nüzul defterinde de sancağın kazaları arasında yer alır (Çorum Tarihi, s. 103-105). Kâtib Çelebi’nin Cihannümâ’sında da Çorum’un kazaları arasında anılır.

Kasaba Kadı ve Kazancılar adlı iki mahalleden oluşuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1530’da bu mahallelerde 97 hane bulunuyor, kalede dokuz muhafız görev yapıyordu. Yazar ve Bozkuş’un tahrir defterlerinden yaptığı hesaplamaya göre vergi nüfusu 1522’de 187 nefere çıkmış, 1577’de 116 nefere düşmüştür; yazarlara göre yerleşme 1577’de hâlâ cuma kılınan ve pazar kurulan bir şehir statüsündeydi.

Çorum Tarihi’ne göre 1585 tarihli bir hükümde Karahisar Demirli kadısının medresede değil handa oturması istenir; 1617 tarihli bir başka hükümde ise Cemaleddin ve Hüsameddin medreselerinin yüz elli yıldır harap olduğu belirtilir. Kitap iki hükmün birbiriyle çeliştiğini not eder (Çorum Tarihi, s. 79). Faroqhi, medreseye atanan müderrislerin kasabayı bırakıp İskilip’e yerleşme eğiliminde olduğunu yazar (Çorum Tarihi, s. 127).

Yazar ve Bozkuş’a göre yerleşme zamanla terk edilmiş, çevre köylerden gelenler yapıların taşlarını söküp kullanmıştır. 19. yüzyılın ilk yarısında bölgeden geçen İngiliz gezgin William J. Hamilton, Çorum Kalesi’nin duvarlarındaki yazıtlı taşların halk arasında Karahisar harabelerinden getirildiğinin söylendiğini yazmıştır (Çorum Tarihi, s. 76).

1965-1966 kazıları

Çorum Tarihi’ne göre medreseye ilk kez 1955’te Kurt Bittel’in bir yayınında değinilmiştir (Çorum Tarihi, s. 77, 90). Aslanapa 1965 ve 1966 yıllarının temmuz aylarında yaptığı sondajlarla medrese, kervansaray ve hamamın planlarını çıkarmış, üç yapı arasında bir bağlantı olmadığını yazmıştır:

  • Medrese: Hüsamiye Medresesi adıyla tanınan, iki eyvanlı, tek katlı, moloz taştan yapıdır; kazıda tuğla kemerli giriş kapıları ve avlu revaklarının payeleri çıkarılmıştır. Aslanapa planı ve arkaik görünüşü 13. yüzyılın ilk çeyreğine bağlar ve bulunan seramiklerin bu tarihlendirmeye uyduğunu belirtir.
  • Kervansaray: Kuzey-güney doğrultusunda üç bölümlü uzun bir bloktur: iki sıra halinde üçer payeli geniş bir mekân, tonozlu bir holün iki yanında altışar uzun oda ve ahır olabileceği düşünülen bir bölüm. Aslanapa’ya göre planı Osmanlı kervansaraylarına daha yakındır, ancak iki kazı boyunca tek bir Osmanlı seramiği bulunmamıştır. Yapının eski Çorum-Yozgat yolunun tam yarısında, medreseden çok sonra, muhtemelen 14. yüzyıl sonunda yapıldığını önerir.
  • Hamam: Kazıdan önce tek bir kemerden ibaret olan kalıntının hamam olduğu anlaşılmış, yalnız sıcaklık bölümünün planı çizilebilmiştir; külhan oldukça iyi durumdadır. Aslanapa hamamı kervansarayla aynı yıllara tarihler.

Aslanapa, daha kesin ipuçları bulununcaya kadar Osmanlıların burayı belki 15. yüzyıl ortalarında terk ettiğini en akla yakın görüş olarak ileri sürer; Yazar ve Bozkuş’un incelediği 1577 tahririnde ise yerleşme hâlâ şehir statüsünde görünür.

Çorum Tarihi, Aslanapa’nın 1967’de Anatolica dergisinde yayımlanan “Seldschukische Scherben und Keramiköfen in Kalehisar” (Kalehisar’da Selçuklu seramik parçaları ve seramik fırınları) başlıklı çalışmasına atıfla, fırınların ve seramik buluntularının bir üretim merkezine işaret edebileceğini aktarır (Çorum Tarihi, s. 90-91); Şahin de Kalehisar’ı bir seramik ve çini üretim yeri olarak tanımlar. Çorum Kültür Envanteri’ne göre yapı topluluğu 10.5.1975 tarih ve 8440 sayılı kararla tescillidir; envanter ayrıca kuzeyde yalnız bir kemer parçası kalan kare planlı bir türbe kaydeder (s. 257).

2017’den bu yana araştırmalar ve kazılar

Alanda 2017 ve 2019-2020’de yüzey araştırmaları yapılmış, 2021’de Çorum Müze Müdürlüğü başkanlığında kazılara başlanmıştır; 2022’den bu yana kazılar Cumhurbaşkanlığı onayıyla Şahin başkanlığında sürmektedir. Dördüncü sezon 8 Temmuz-4 Eylül 2024 arasında yapılmıştır. Ekipte sanat tarihi, tarih, antropoloji, arkeozooloji ve jeofizik alanlarından araştırmacılar yer alır; 2025 sezonuna Yozgat Bozok, İstanbul Teknik, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa ve Hitit üniversitelerinden katılımcılar da çalışmıştır. İHA’nın 2025 haberine göre kazıda bulunan insan iskeletleri biyoarkeolojik, hayvan kemikleri arkeozoolojik olarak incelenmektedir.

Şahin’in 2022 tarihli makalesine göre Ağustos 2019’da köy girişinde, duvar yapımında kullanılmak üzere getirilmiş beş parça bezemeli taş bulunmuştur. Şahin bunların olasılıkla bir taçkapının bordürüne ait olduğunu yazar ve yıldızlarla çokgenlerden oluşan geometrik düzenin Amasya ve Kayseri örnekleriyle benzerliğine dayanarak, kesin olmamakla birlikte 13. yüzyılın üçüncü ve son çeyreğine tarihlenebileceğini önerir.

İTÜ’nün duyurusuna göre 2019’da başlayan jeofizik çalışmalar 2023 ve 2024’te genişletilmiş; toprak altındaki cami, hamam, fırın, konut ve mezarlık gibi yapıların yerini belirlemek için elektrik özdirenç tomografisi, manyetik ölçüm ve yer radarı yöntemleri uygulanmıştır. Yeni Akit’in 2024 haberine göre Şahin, 2021 kazısında topraktan yapılmış, içi sırlı, sağlam bir kandil bulduklarını ve benzerlerinin Kubadabad Sarayı kazılarında çıktığını söylemiştir. Aynı haberde Çorum Müzesi’ndeki I. Alâeddin Keykubad dönemine ait bir kitabeden de söz edilir; haberde kitabenin buluntu yeri belirtilmez.

Aydın Adnan Menderes Üniversitesi’nin duyurusuna göre 2026 sezonuna Çorum Valiliği, Çorum Belediyesi, Alaca Kaymakamlığı ve Alaca Belediyesi de katkı vermiş; Vali Ali Çalgan 6 Ağustos 2026’da kazı alanını ziyaret etmiştir. Alaca’nın genel tarihi için bkz. Alaca Tarihi.

Kaynaklar

Yapay zekâ ile

Çorum'u sorarak keşfedin

Tüm araçlar ve kurulum

Soru sorarak arayın

“Hititlerin başkenti neresiydi?” gibi bir cümle yazın; anlamca en yakın sayfalar gelsin.

Aramayı aç ⌘K

Asistanınıza bağlayın

MCP sunucusuyla Claude, ChatGPT, Cursor ve VS Code sitede arama yapıp kaynak göstererek yanıt verir.

Kurulum adımları

llms.txt

Yapay zekâ modelleri için hazırlanmış site haritası ve tüm içerik özetleri tek dosyada.

Dosyaları gör

Uygulama olarak yükleyin

Ana ekrana ekleyin; gezdiğiniz sayfalar ören yerinde çekim olmasa da açılır.

Nasıl yüklenir?

Bir yer, yemek ya da konu yazın; ya da “Hititlerin başkenti neresiydi?” gibi bir soru sorun.