Çorum Kent Tarihi: Kaynak Kitaplardan Dönem Dönem Çorum
Bu sayfa, Çorum Belediyesi Kent Arşivi’nin yayımladığı altı kitaba dayanarak yazılan kent tarihi sayfalarını dönem sırasıyla bir araya getirir. Her sayfa ilgili kitabın künyesini ve kullanılan sayfa aralığını kaynak gösterir; metin içindeki bilgi ve rakamların yanında kitap sayfası belirtilmiştir. Kitapların tamamı belediyenin sitesinde çevrim içi okunabilir.
Eskiçağ’dan 17. yüzyıla
- Eskiçağ’da Çorum: Tunç Çağı’ndan Helenistik Döneme: Çorum yöresinin kent beylikleri, Asur ticaret kolonileri, Frig, Pers ve Helenistik/Galat dönemlerindeki idari yapısı, üretimi ve yol ağı.
- Bizans, Danişmendli, Selçuklu ve Beylikler Döneminde Çorum: Çorum’un Bizans dönemindeki kimliği (Eukhaita tartışması), Danişmendli fethi, Selçuklu’da ‘sönük kasaba’ dönemi, Eretna, Kadı Burhaneddin ve Osmanlı’ya geçiş.
- 15.-17. Yüzyılda Çorum: Nüfus, Yönetim ve Sancak: Tahrir defterlerine göre Çorum’un 15.-17. yüzyıllardaki nüfus artışı, sancak-kaza yapısı ve sancakbeyi, kadı, muhtesip, dizdar gibi görevlileri.
- Osmanlı Çorumu’nda Esnaf, Çarşı ve Evler (16.-17. Yüzyıl): 16.-17. yüzyıl şeriyye sicillerine göre Çorum’un yirmiye yakın çarşısı, bedestanı, hanları, sofçuluk ve tabaklık gibi esnaf kolları ve kentte ev alım satımı.
- Osmanlı Döneminde Çorum’da Tarım ve Kentin İaşesi: 16. yüzyıl tahrir defterlerine göre Çorum’da buğday, arpa ve sebze üretimi; kentin beslenmesinde has emini ve mültezimlerin rolü, Celali isyanlarının etkisi.
19. yüzyıl
- 19. Yüzyılda Çorum: Nüfus, Mahalleler ve Göçmen Yerleşimleri: Çorum, 19. yüzyılda sancak merkezliğinden kaza merkezliğine düşüp 1891’de yeniden sancak oldu; kent nüfusu 7.600’den (1835) 18.858’e (1907) çıktı, İcadiye-Hamidiye-Selimiye-Mahmudiye göçmen mahalleleri kuruldu.
- Çorum’da İlk Belediye (1876) ve 19. Yüzyıl Kent Hizmetleri: Çorum’da ilk belediye örgütü 1876’da kuruldu. Hükümet Konağı, redif kışlası, 10 medrese, yeni okullar ve artan dükkân sayısı kentin 19. yüzyıl sonundaki hızlı dönüşümünü belgeliyor.
- Çorum’da Tabakhanecilik ve Dericilik Geleneği: 20. yüzyıl başında Çorum’da 73 tabakhane vardı; kentin en eski üretim kollarından dericilik, Tabakhane Mahallesi’nde toplanır, Ahi Evran geleneğine bağlı bir loncayla yönetilirdi.
- 19. Yüzyılda Çorum’da Dokumacılık, Bakırcılık ve Demircilik: 1907’de Çorum’da yaklaşık 2000 dokuma tezgahı vardı; bakırcılık hammadde darlığıyla gerilerken demircilik, Samsun limanı yoluyla gelişen ticaretle 20. yüzyıl başında öne çıktı.
- Çorum’da Cehri Ticareti: ‘Altın Ağacı’: 19. yüzyılda Çorum tepelerini kaplayan cehri ağacının meyvesinden elde edilen doğal boya, Avrupa’da ‘Türk cehrisi’ adıyla aranırdı; kazancının yüksekliği bitkiye ‘Altınağacı’ adını kazandırdı.
- Çorum Depremleri ve Doğal Afetler (16.-19. Yüzyıl): Çorum Tarihi kitabına göre kent, 1578’den 1824’e kadar art arda depremler yaşadı; 1793 ve 1800 depremlerinde yüzlerce ev yıkıldı, halk çadırlarda kalmak zorunda kaldı.
- Osmanlı Salnamelerinde Çorum (1869-1908): Vilayet salnamelerine göre Çorum ve ilçeleri 1869-1908 arasında Ankara, Kastamonu ve Sivas vilayetleri arasında bölünmüştü; nüfus, kurum ve üretim bilgileri.
- Salnamelere Göre 19. Yüzyıl Sonunda Çorum’un Kazaları: İskilip, Osmancık, Sungurlu, Mecitözü: Osmanlı vilayet salnamelerine göre İskilip, Osmancık, Sungurlu ve Mecitözü kazalarının 19. yüzyıl sonundaki nüfusu, idari yapısı, kurumları ve üretimi.
Millî Mücadele ve Cumhuriyet dönemi
- Millî Mücadele’de Çorum (1918-1923): Çorum’da Müdafaa-i Hukuk örgütü, Sivas Kongresi delegeleri, Yozgat-Zile ayaklanmalarına karşı savunma ve Tekâlif-i Milliye: Mütareke’den Cumhuriyet’e Çorum.
- Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Çorum (1923-1950): Ulaşım, Ekonomi ve Nüfus: 1923-1950 arasında Çorum’da yol ve demiryolu bağlantıları, tarım ve sanayi, ticaret ve nüfus: il oluşundan itibaren ilk çeyrek yüzyılın ekonomik tarihçesi.
- Çorum’un İmarı ve Altyapısı (1923-1950): Plan, Elektrik, Su, Sağlık ve Eğitim: 1923-1950 arasında Çorum kentinin imar planları, elektrik ve su şebekesi, sağlık kurumları ve eğitim yapılarının gelişimi: Cumhuriyet’in ilk çeyrek yüzyılı.
- Çorum’da Sanayinin Doğuşu (1950-1980): Kiremit-Tuğla, Makine ve Gıda: Çorum Tarihi kitabına göre 1950-1980 arası un, çimento, tuğla-kiremit ve gıda sanayiinin doğuşu; tarım, orman ve linyit madenciliğindeki dönüşümle birlikte.
- Çorum’un Kentsel Gelişimi (1950-1980): İmar, Elektrik, Su, Otobüs ve Belediye Hizmetleri: Çorum Tarihi kitabına göre 1950-1980 arası kentin imar planları, elektrik-su-kanalizasyon şebekeleri, otobüs işletmeciliği ve belediye hizmetlerindeki gelişim.
- Çorum’da Sağlık, Eğitim ve Spor Tesislerinin Gelişimi (1950-1980): Çorum Tarihi kitabına göre 1950-1980 arası kentte hastane, okul ve spor tesislerindeki gelişim; eski stadyumun doğuşu ve ilk spor kulüpleri.
Arşivler, basın ve sözlü kültür
- Osmanlı Arşivi Belgelerinde Çorum: Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu’ndan afet, göç, yapı, eğitim-sağlık, yol, asayiş, ekonomi ve kazı temalı belge özetleri.
- Cumhuriyet Arşivi Belgelerinde Çorum: Cumhuriyet Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu’ndan imar, eğitim, sağlık, sanayi, afet, idari değişiklik ve kazı izni temalı belge özetleri.
- Çorum Basın Tarihi: İlk Gazeteden Bugüne: 1921’de kurulan Çorum’un ilk matbaasından bugüne: Müstakil Çorum, Fikret, Yeni Gün, Çorum Haber, Çorum Hakimiyet — kitaba dayalı 90 yıllık basın tarihi.
- Çorum’da Dergiler ve Halkevi Yayınları: Çorum’un ilk dergisi Hale’den (1922), Halkevi’nin 1938-1946 arası çıkardığı Çorumlu dergisine: kitaba dayalı Çorum dergicilik tarihi.
- Çorum Atasözleri ve Deyimleri: Can Yoksul’un 27 binden fazla sözü derlediği kitaptan; çalışma, komşuluk, aile, tarım, mevsim ve mizaha dair seçme Çorum atasözü ve deyimleri.
- Çorum Ağzında Övgüler, Beddualar, Yeminler ve Benzetmeler: Can Yoksul’un derlediği kitaptan seçme Çorum övgüleri (maşallah’lı deyişler), beddualar, yeminler ve benzetmeler; her söz kitaptaki sayfasıyla.
Kaynak kitaplar
- Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum 2020, ISBN 978-605-84272-4-2. corumtarihi.pdf
- Mehmet Çanlı, Ankara, Kastamonu, Sivas Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Çorum (1869-1908), Çorum 2013. osmanli-vilayet-salnamelerinde-corum.pdf
- Osmanlı Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu, yay. haz. İrfan Yiğit, Çorum 2017, ISBN 978-605-82689-3-7. orum-belgeleri-osmanli-arsivleri.pdf
- Cumhuriyet Arşivi Çorum Belgeleri Kataloğu, yay. haz. İrfan Yiğit, Çorum 2017, ISBN 978-605-82689-5-1. orum-belgeleri-cumhuriyet-arsivleri.pdf
- Abdulkadir Ozulu, Çorum Basın Tarihi Notları, Çorum 2012, ISBN 978-975-00946-2-0. ozulu-kitap-son.pdf
- Can Yoksul, Çorum Yöresi Sözlü Kültürü, Çorum 2013, ISBN 978-605-64210-0-6. corum-yoresi.pdf